Səssizliўiŋ Səsi سسسیزلیګیڭ سسی ٭

Bir Dönəmiŋ Yaddaşı...

2011-10-30T09:12:00.000-07:00

Keçdiўimiz günlərdə (20 Oktiyabr/Əkim günü), 21 Azər çağınıŋ soŋ ərənlərindən birisi, 80'li illərdən bəri Türkcə qəzetçiliўə damğasını vurmuş olan bir usta qələm, Yəhya Şeyda (Təbriz: 1924-2011) ulduzlar dünyasına çəkildi. Mənim yazı yaşamıma başladığım dönəmdə Məhd-i Âzâdî həftəliўində editor işləyən üstada 90'lı illəriŋ ikinci yarısında böyük bir əmək borcluyam. "Qoca adam", özəlliklə də yeŋi quşağıŋ yeŋicil dil aŋlayışını olduqca yeўgörü ilə qarşılayan və Alov kimi şairləriŋ qatı tutucu tutumunuŋ tərsinə dəўişimə açıq duruşuyla gerçək bir ulusal aydıŋ profili çizmişdi. Ulu ozan 60 il əmək ardından 87 yaşında, ardında dəўərli bir ədəbî mîras buraxaraq aramızdan ayrıldı...

Eyni dönəmi yaşadığımız sevgili qələmdaşım Susən xanım Rəzi'niŋ bu "kültürəl qıtlıq" çağını gözəlcə bətimləyən şeirini paylaşmaq yerində olur deyə düşündüm. Uğurlar Qoca! Sağolluqlar Ecə!...

***

Bu qoşuğu 1376-da (“Məhd-i Azadi” dönəmində) sayın Toğrul Atabay-a yazmışdım və rəhmətli Ustad Şeyda bu qoşuğu “Məhd-i Azadi”-də yaymışdı. Ustad Şeyday-a nur içində yatmasını diləyirəm, Toğrul Atabay-a isə, daha-daha verimli və bərəkətli ömür.

Ay kimi

Çay kimi

Bir sınıq qələm mənim əlimdə

Bir salxağı sənin əlində;

Gedirik qırıq qoşun kimi

Günəşə sarı

Zəfər peşində.

Sən məndən uzaqda.

Mənsə,

Səndən xəbərsiz...

Yalqızlıqdan darılma saxın,

Dinmə saxın!

Sözcüklər itik-batıq

Sətirlər sökük-pozuq

Səhifələr qopuq-qopuq olsa da bilə,

Sarsılma saxın,

Sınma saxın!

Çabalarımız uca,

Baxtımız gödədir... Bilənlər bilir

Nisgilləri doldurma giley piyaləsinə!

Susqun-susqun ışıq saç

Ay kimi, yetər.

Ürəyində od daşı, ovcunda sevgi,

Duru-duru çağla və ax

Çay kimi, yetər.

[Susən Nəvâdə-i Rəzi]

(Məhd-i Âzâdî: 1997)
http://shokufeh.mihanblog.com/post/282

“YAPAY SEÇİLİM”

2011-06-24T18:42:00.000-07:00

Hava bələş* də yerdə,

ancaq təmiz hava da yüksək məhəllələrdə!

Yetənəklər quraq bataqlıqlarda çürüyür;

ürünsüz otlar çoraqlıqda ürəyir

və bütün uruq*ları alaq kimi bürüyür...

Əўərinə (yəhərinə) əўri oturmuş doğru bəў!

Haraya bu tərs gediş?!

Daşdöşəməli qaldırımlarda özgünsoylu süslü köpəklər

yüksəktopuqlu yiyəcə*ləriniŋ kəmsiўiylə san gedir.

Qarnı quruldayan yalquzaq qurdsan

bu yüksək qaldırımlardan-

qurumlu-qurumlu keçərkən...

Ötükən ormanları kürəkliўə kəsildi

Atlarımızı itlərə yedirdilər.

Alplıq, ərənlik, axılıq* çağı qapandı...

Adları ‘it dəftəri’ndə bulunmayan-

Bir ovuc İn Ərənləri: Köŋül Əri! Köhül Əri!

Bu axçalar keçərsiz bu çağda!

Axça mı qaldı artıq, ötərliksiz*! ‘Кredi’siz!
Bu dəўərlər çağdışı;

Dağlara dön Az-ər-düş!...

Din yenə hər onildə bir tinlənir;

Taŋrı’nıŋ çoban elçiləri sürüləri cənnət bağçasında otladır

Cinlər Soŋçağ uğruna xortlayır...

Qaraŋlıq dünyada Bilim kimi aydıŋladır?

Televizyonlar ayı oynadır:

Kültür “bip”... Fuck your “bip”...

Becərilmiş biclər hey at oynadır

Becəriksiz giclər həyat yönədir...

Evrim tərsləyir

Devrim, qarşıdını doğurur və balalarını yeyir...

Tıraşlı piçin*lər üst qatlarda oturur.

Heyvan haqları səni içərmir heyvan bala!

Darwin əmi saptamadı mı?

Bütün heyvanlarda ayrımçılıq var.

Canlı və aŋlı doğmaq deўil; şanlı və şanslı doğmaqdır ayrıcalıq!

Kürəsəlləşən kimliksizlik

Кopyalanan yığınlar

Geŋəlev kimi geŋəlağ* bilgi torunda

İştə: “Yeŋi Dünya Düzənsizliўi”!

Bu qumsal şəxsî mülkdür,

Bu adada gizəm qalmadı artıq

Bu dəŋiz satılıq,

Get öz çayında boğul-

Sevgili Qara Balıq!...

Nişantaşı

23 Haziran 2011

________________________________

* Yapay Seçilim: Evrim Quramı (Theory of Evolution)’ndakı Doğal Seçilim (Natural Selection) eyiminə göndərməcə

* bələş: müftə

* uruq: şəhər

* yiyəcə < yiyə ecə: sâhibə (xanımyiyə)
* axılıq: fütüvvət, cömərdlik

* ötərliksiz: etibarsız

* piçin: meymun

* geŋəlağ: internet

Ədəbiyyatımızda Yerlilik və Evrənsəllik

2011-06-02T16:34:00.000-07:00

http://azyurd.com/news.php?extend.272

80-lərdə roman öldü deyə Batı yasa hazırlanarkən gözbağılayıcı Latın Ameriкalılarıŋ “Büўülü Gerçəkçilik” devi oyandı və yerli kültürüŋ evrənsəlləşməsiylə ədəbiyyata yeŋi bir rəngli dünyanıŋ qalaqapısını açmış oldu.

Mən həmişə Güney Azərbaycan’da gəlişən çağdaş ədəbiyyatıŋ birçox açıdan Güney Ameriкa yaradıcılığıyla bağdaşdığını düşünmüşəm: Şamanist kültürüŋ təzâhürləri, əski-yeŋi qatışımı, dəb-gələnək calaşması, güclü yerli kültür və sözlü-mitolojik zəmin, kültürlərarasılıq, bilinc qopuqluğu və sürəkli sorunluluq, sömürgəçilik, ülküsəl devrimçilik, doğaçılıq və yersəllik vb.

Soŋ dönəmdə yerli ədəbiyyatımızıŋ baramasını yırtma çabalarına tanıqkən bu sorulara yanıd aramamız gərəkdiўini düşündüm:

Ədəbiyyatımız yerlilik sınırlarını haçan və necə aşabiləcək? Toplu bilinciŋ oluşmuş olmasına qarşın hələ də bildiklərimizi özümüz deyib özümüz mü eşidəcəўik?

Bizim dünyaya söyləyəcəўimiz nə var? Bunuŋ bilincindəyik mi?

Adı kimi ərəmik Əcəm yazını kimi bizim yazın da mı ‘rəsmi’ sınırlar içində qalacaq?!...

Birikimiŋ Ardından

2000-li illər soŋrası kültürəl fəâliyyətlər siyâsətzədəlik soŋucu bir durğunluq dönəminə girmiş oldu. Bəlkə qeyr-i ciddi ədəbiyyata təpki olaraq, bəlkə də günübirlik olay dalğalarına qapılaraq ədəbiyyatıŋ yaşamsal öŋəmi ehmal edildi.

AMH 2000 soŋrası baramasını yırtıb yurddışına açılıb qısa zaman soŋra —haqqıyla olmasa da— uluslararası aranada da özünə yer açarkən, sürəўən mədənî hərəkət gündəlikçi siyâsətə qurban edildiўi üçün ulusal/ilqarçı ədəbiyyatda da bu uğur qazanılabilmədi. Siyâsî ədəbiyyat mı bir addım geridə qaldı, siyâsət mi tələskən davrandı, burası dartışılasıdır.

Hər toplumsal —özəlliklə ulusal— hərəkətiŋ “rûh”u ədəbiyyatla yaranar. Ruhsuz bir hərəkət olğunlaşma olanağından yoxsundur. Hərəkət’iŋ cismi və rûhu paralel gəlişdirilməlidir. Bu düzləmdə soŋ illərdəki ədəbî birikimiŋ oxura axışında, içsəlləşdirilməsində vəgeridönüşümündə —sansür və asimilasiyon siyâsəti basqısı dışında— birtaxım sorunlar olduğunu düşünməkdəyəm.

Ədəbiyyatımızıŋ Evrənsəlləşməsiniŋ Ana Qaynaqları:

Düşüncədə evrənsəl, uyğulamada yerəl düztörəsindən yola çıxaraq ədəbiyyatımızıŋ ulusal və ulusötəsi bir kimlik qazanması üçün, özgünlüўünü sağlayan yerliliўini qoruyaraq evrənsəl kimlik qazanması üçün kültürümüzdə başlıca iki zəngin ana qaynaq düşünüləbilər:

1. Eltörə (Folklor) və Sözlü Ədəbiyyat: “Yerliliўiŋ” qaynağı olaraq özgünlüўü sağlar.

El kültürü, yerli dil öўələri və gələnəksəl aŋladış biçimləri (özəlliklə ana ulusa / Turansı kültürə aid zəngin mitolojik nağılçılıq gələnəўi) və bunuŋ dilə yaŋsıyan büўülü naxışları adsız (anonim) sözlü gələnəўiŋ yazılı ədəbiyyatımıza sunduğu tükənməz bir geridönüşüm (recycling) qaynağıdır.

2. Qamtörə (Şamanist Kültür): “Evrəngörüş”üŋ qaynağı olaraq evrənsəl baxışı qatar.

Təməli “animizm, natürizm və totemizm” olan Şamanist kültür “Büўülü Varoluşçuluq” (Imagical Existentialism) axımı ilə modernötəsi ədəbiyyatımıza gərəkli dünyalıq üfüqü və əngin vizyonu bağışlayabilər.

Yerlilik Sorunu: Dil və Muxâtəb

Yazar-əsər-oxur üçlüsündə arac olan əsəriŋ həm yazılırkən, həm də oxunarkən yeŋidən yaradıldığı gözöŋünə alınarsa dil sorunu olan bir muxâtəbə qarşı yaradıclığıŋ bir laloyunu (pantomim) sayağı olduğu ironisi ortaya çıxar.

Necə aydın dili qullanma və ifâdə sorunu yaşayırsa, anadildə eўidim görməmiş muxâtəbi açısından da bir ilədişimsizlik sorunu yaşayır. Bu sorunu ancaq oxucuyla birə-bir ilgilənəbilən dinamik yayınlar (dərgi və gündəliklər) çözəbilər.

Bir yandan yazar muxatəbiŋ dil sorunu nədəniylə aşırı yerliləşmə hədəsiylə qarşı-qarşıya ikən, bir yandan da güclü gələnək tükənməz bir geridönüşüm qaynağı oluşdurmaqla birlikdə yeŋiçiliўiŋ ayağına köstək olabilməkdədir. Bu durum özəlliklə —toplumçu əski düzən etkisiylə ‘birey’iŋ də tam oluşmadığı— Quzey’də «folklorzədəlik» qılığında hələ də əŋ ‘çağdaş’ görünümlü əsərlərdə özünü göstərir.

Sınırları Aşmanın Gərəklikləri:

Çağdaş yaradıcılığımızıŋ sınırları aşma amacınıŋ “arac” və “araçı”sı olaraq birneçə təməl gərəkliўiŋ yerinə gətirilməsi üçün çalışılmalıdır:

— Güney Azərbaycan Yazıçılar Birliўi’niŋ quruluşu (yurdiçində olsun, ya da sürgündə);

— Bir Çeviri axınınıŋ başladılması; sınıraşırı antolojilərlə başlayaraq yabancı dillərə çevrilmək və tərsinə də Farsca’nıŋ filterindən qurtularaq doğrudan-doğruya dünyadan çevirilər qazandırmaq;

— Ədəbiyyatıŋ dinamikliўini sağlayan yayın olaraq dərgilərlə dəstəkləmək; özəlliklə soŋ beş ildə yayılan sürgün kütləsindən yararlanan sınırötəsi dönəmlik yayınlara yol açmaq.

Bu uğurda çox öŋəmli bir saxınca isə: dünyaya Farsca pəncərəsindən baxmağa soŋ vermək və dünya ədəbiyyatını ‘vâsitəsiz’ izləyəbilməkdə saxlıdır. Yoxsa dünyanı Əcəmləşdirilmiş və çarpıdılmış bir baxışla görməkdən, Farsdilli ədəbiyyatda axışda olan o aşırı soyudlanmış və abartılı axımlardan qurtulmadan ikinciəllikdən, təqlidçilikdən və kopyaçılıqdan ötəyə gedilməz...

Güncəl Ədəbiyyatımızda Ayrıcalıqlar:

Bütün yozayrıcalıqlar (disadvantage) ədəbiyyat və uzoŋat (incəsənət) açısından olumlu ayrıcalığa çevriləbilər: ‘Çəkişmə’ yaradabilmək üçün yazın sorundan və ironilərdən bəslənər...

Həm Türkdilli ədəbiyyatlar həm də dünya toplumlarına, hətta Quzey’ə görə də Güney Azərbaycan birçox açıdan əlverişli bir yazın və kültür ürəməsi alaŋı sayılabilər:

1. Qalıblaşmamış dinamik bir toplum varlığı: Güney Azərbaycan’da canlı, yaşanmaqda olan bir varoluş mücâdələsi/gərişməsi var. Bu yazın yasaqlığı, törədışılığı (qeyr-i məşruluğu), ölçüsüzlüўü nədəniylə doğan anarşizmdən (ərksizçilikdən) və qarşıdüzən təpkisindən bəslənərək rəsmi ədəbiyyatlarıŋ, dilləriŋ və güncəl kültürləriŋ sığdığı, sığındığı və soŋucda sıxışdığı dar qalıbları aşabilər: qarğınlıq (chaos) yə’ni düzənpozanlıq və yapıpozum yaranışıŋ yə’ni yeŋi düzəniŋ bir öŋcəki durumudur! Məlzəmə olaraq “istənməyən gerçəklik” (yaşanan durum) və tərsinə “dilənən ülküsəllik” (yasaqlı durum) hərcürlü temanıŋ başarıyla işlənməsinə olanaq sağlar... Yeŋiniŋ yaradılması üçün əskimişiŋ yox edilməsi gərəkliўində bir yandan doğal gələnək olan öz/yerli kültür, ötə yandan da yapay gələnək (varolan durum) olaraq yoz/gəlmə kültür çatışmasında hər ədəbî əsəriŋ gərəkliўi olan içərik (qarşıdlıq-qarşılaşma-çəkişmə öўələri) sağlanmış durur. Dil də (Quzey Azərbaycan və Türkiyə’də daşlaşan və əsnəkliўini itirən rəsmi dillə qarşılaşdırmada) hələ canlı olan sözlü qaynaqdan (ağızlar, ləhcələr), həm də yeŋicillikdən (neologism) sınırsızca yararlanaraq zənginləşəbilər.

2. Doğu-Batı uyğarlığı, dəb-gələnək çatışmasında ‘orta dünya’: Modernliўə ayaq basdığı halda, hələ gələnəklərdən də —bütün yozlaşma və bəŋzəşmə çorluqlarına qarşın— qopmayan bir toplum olaraq Azərbaycan Doğu-Batı ikiləmi arasında lap da ‘orta dünya’da yer alır. Bu ortamda nə tam Batılı yozlaşma və kökdən qopuş yaşanıb, nə də tam gələnəksəl el-əşirət yapısı durur. Əski və yeŋi bu torpaqda qucaqlaşabilər; sevişəbilər; ürəşəbilər. İkisiniŋ də nisbətən başarılı calağı, sintezi bu torpaqlarda yaşanmaqdadır... Batı’nıŋ göbəўində bir Şahsevən tipləməsi düşünüŋ örnəўin, Sen’ə qarşı!...

3. Kültürlərarasılıq: Uyğarlıqlar sürtüşməsində əŋ ayrıcalıqlı və yozayrıcalıqlı (dezavantajlı) toplumlar iki uyğarlığıŋ çatlaq nöqtəsində və iki kültürüŋ kəsişdiўi alaŋda yer alan ya da ikidəş (mələz) olan kültürlərdir. İspanyol - Yerli Ameriкan kültüründən yoğrulan Güney Ameriкa örnəўində olduğu kimi. Azərbaycan da bu ikiləm arasındadır (ökə adam Rəsulzâdə’niŋ tanımı olduqca açıqlayıcıdır: Çağımızıŋ Siyavuşu!). Alt ya da üst kültürdə zaman-zaman qarşıd olan iki kültür də yaşanmış: Altyapısındakı doğma Turan kültürü də, üstyapısındakı təpədənenmə Əcəm kültürü də. Bu iki kültür dünyasını yaşamışlığıŋ gətirdiўi qazanımlar olağanüstü olanaqlardır. Soŋ dönəmdəki toplumsal düzəndə isə tematik olaraq birey-toplum ilişkisi/çəlişkisi, bireyləşməniŋ sıxıntısı, modern və modernötəsi kimlik çatışmaları, toplumdışı zümrə və kəsimləriŋ varoluş mücâdələsi kimi sorunsallar başqa toplumlarda bəŋzəri görülməyən bir dəŋeylik (laboratoriya) hökmündədir.

4. Sömürgəötəsi (Post-colonial) Duruş: Sağ-sol ikiqütblülüўünüŋ düzməcə bir zəfərlə bitdiўi dünyada sömürgə tortusu və yerli kültürləriŋ varoluş mücadələsi ədəbiyyatıŋ yeŋi toplumsal misyonunu da bəlirləməkdədir. Sömürgəniŋ sömürgəsi olmaq, yaşanan kültürəl soyqırım, yüzillik yaralı bilinc, manqurdlaşdırılma, ikinci yurddaşlıq, bireyiŋ toplumsal təmsilsizliўi, toplu bilinclə yaşanan bir varoluş qovğası vb. olğular ilqarçı (mütəəhhid) bir ədəbiyyat üçün dəўişik bir toplumsal zəmin yaratmaqdadır.

5. İştə Postmodern (Dəbsilötəsi) Kan: Yadımsı (Exotic) Özgünlük

Uluslaşma —keçmişə dayalı bir etnik kimlik arxaplanına dayansa da— varolana qarşı yeŋi bir toplum modeli yaratma ülküsü açısından ‘çağcıl’ və modern bir olğudur. Başqa bir baxışla uluslaşma sürəci nə qədər ‘modern’ olğu isə də asimilasyona, inqiraza (qırılışa) qarşı mücâdələ axımı soŋucda özlüўündən modernizmiŋ yozlaşdırıcı gətirilərinə qarşı da bir başqaldırışdır.

Gec uluslaşmanıŋ bir ayrıcalığı da doğal gələnəўiŋ (ironikdir ki: onu yox etmək istəyən ‘hâkim’ və ‘rəsmî’ kültür sâyəsində qorunaraq) çağdaş dönəmə dək daşınmış olmasıdır. Batı bireyləşmə ayrıcalığı uğruna toplumluğuŋ bu ayrıcalığını itirmişdir. Batılı uzoŋat (incəsənət) hərcürlü eniş-çıxışdan iraq düm-düz bir arana çevrilmiş, qonusal dəўərini itirmişdir. Oysa bu torpaqlarda, özləm duyulan ökdənlik (authentic) bir boya və dad dünyası hələ-hələ kəşf edilməўi, neçə-necə xam doğal qaynaqlar yeriŋ altında yeŋidəndönüşümü gözləyir... Ancaq yerli uzluq (technics) bu mə’dənləri bulğulamağa və işləyib bədîi ürünlər ürətməўə yetər mi? Sorun budur...

Toğrul Atabay

İstanbul, Mayıs 2011

ادبياتيميزدا يئرليليک و ائورهنسلليک

80-لرده روْمان اؤلدو دئيه باتي ياسا حاضيرلانارکن گؤزباغيلاييجي لاتين آمئريکاليلارين "بويولو گئرچکچيليک" دئوي اوْياندي و يئرلي کۆلتورون ائورهنسللشمهسييله ادبياتا يئني بير رنگلي دونيانين قالاقاپيسيني آچميش اولدو.

من هميشه گونئي آذربايجان’دا گليشن چاغداش ادبياتين بيرچوخ آچيدان گونئي آمئريکا ياراديجيليغييلا باغداشديغيني دۆشونموشم: شامانيست کۆلتورون تظاهۆرلري، اسکي-يئني قاتيشيمي، دب-گلهنک جالاشماسي، گوجلو يئرلي کولتور و سؤزلو-ميتوْلوْژيک زمين، کولتورلرآراسيليق، بيلينج قوْپوقلوغو و سۆرهکلي سوْرونلولوق، سؤمورگهچيليک، اۆلکوسل دئوريمچيليک، دوْغاچيليق و يئرسَلليک وب.

سوْن دؤنَمده يئرلي ادبياتيميزين باراماسيني ييرتما چابالارينا تانيقکن بو سوْرولارا يانيد آراماميز گرکديگيني دوشوندوم:

ادبياتيميز يئرليليک سيْنيْرلاريني هاچان و نئجه آشابيله جک؟

توْپلو بيلينجين اوْلوشموش اوْلماسينا قارشين هله ده بيلديکلريميزي اؤزوموز دئييب اؤزوموز مو ائشيده جهگيک؟

بيزيم دونيايا سؤيلهيهجگيميز نه وار؟ بونون بيلينجيندهیيک مي؟

آدي کيمي أرهميک عجم يازيني کيمي بيزيم يازين دا مي ‘رسمي’ سيْنيْرلار ايچينده قالاجاق؟!...

بيريکيمين آرديندان

2000-لي ايللر سوْنراسي کۆلتورل فعاليتلر سياستزه دهليک سوْنوجو بير دورغونلوق دؤنَمينه گيرميش اوْلدو. بلکه غئيرء جيدي ادبياتا تپکي اوْلاراق، بلکه ده گۆنوبيرليک اوْلاي دالغالارينا قاپيلاراق ادبياتين ياشامسال اؤنَمي ائهمال ائديلدي.

آ.م.ح. 2000 سوْنراسي باراماسيني ييرتيب يوردديشينا آچيليب قيسا زامان سونرا -حاقييلا اوْلماسا دا- اولوسلارآراسي آرانادا دا اؤزونه يئر آچارکن، سۆرهين مدني حرکت گۆندهليکچي سياسته قوربان ائديلديگي اۆچون اولوسال/ايلقارچي ادبياتدا دا بو اوغور قازانيلابیلمهدی. سياسي ادبيات مي بير آدديم گئريده قالدي، سيياست مي تلسکن داوراندي، بوراسي دارتيشيلاسيدير.

هر توْپلومسال —اؤزهلليکله اولوسال— حرکتين "روح"و ادبياتلا يارانار. روحسوز بير حرکت اوْلغونلاشما اوْلاناغيندان يوْخسوندور. حرکت’ين جيسمي و روحو پارالئل گليشديريلمهليدير. بو دوزلمده سوْن ايللردهکي ادبي بيريکيمين اوْخورا آخيشيندا، ايچسَللشديريلمهسينده وگئريدؤنوشومونده —سانسور و آسيميلاسييوْن سياستي باسقيسي ديشيندا— بيرتاخيم سوْرونلار اوْلدوغونو دۆشونمکدهيم.

ادبياتيميزين ائورهنسللشمه سي نين آنا قايناقلاري:

دوشونجهده ائورهنسل، اويغولامادا يئرهل دۆزتؤرهسيندن يوْلا چيخاراق ادبياتيميزين اولوسال و اولوساؤتهسي بير کيمليک قازانماسي اوچون، اؤزگونلوگونو ساغلايان يئرليليگيني قوْروياراق ائورهنسل کيمليک قازانماسي اۆچون کۆلتوروموزده باشليجا ايکي زنگين آنا قايناق دۆشونولهبيلر:

1. ائلتؤره (فوْلکلوْر) و سؤزلو ادبيات: "يئرليليگين" قايناغي اوْلاراق اؤزگونلوگو ساغلار.

ائل کولتورو، يئرلي ديل اؤگه لري و گلهنَکسل آنلاديش بيچيملري (اؤزهلليکله آنا اولوسا / تورانسي کولتوره عايد زنگين ميتوْلوْژيک ناغيلچيليق گلهنَگي) و بونون ديله يانسييان بۆيۆلۆ ناخيشلاري آدسيز (آنوْنيم) سؤزلو گلهنَگين يازيلي ادبياتيميزا سوندوغو تۆکنمز بير گئريدؤنوشوم (recycling) قايناغيدير.

2. قامتؤره (شامانيست کولتور): "ائورهنگؤروش"ون قايناغي اوْلاراق ائورهنسل باخيشي قاتار.

تملي "آنيميزم، ناتوريزم و توْتئميزم" اوْلان شامانيست کۆلتور "بۆيۆلۆ واروْلوشچولوق" (imagical existentialism) آخيمي ايله موْدئرناؤتهسي ادبياتيميزا گرکلي دونياليق اۆفۆقۆ و انگين ويزيوْنو باغيشلايابيلر.

يئرليليک سوْرونو: ديل و مُخاطب

يازار-اثر-اوْخور اۆچلوسونده آراج اولان اثرين هم يازيليرکن، هم ده اوْخونارکن يئنيدن ياراديلديغي گؤز اؤنونه آلينارسا ديل سوْرونو اوْلان بير مخاطبه قارشي ياراديجليغين بير لالاوْيونو (پانتوْميم) ساياغي اوْلدوغو ايروْنيسي اوْرتايا چيخار.

نئجه آيدين ديلي قوللانما و ايفاده سوْرونو ياشاييرسا، آناديلده ائييديم گؤرمهميش مخاطبي آچيسيندان دا بير ايلهديشيمسيزليک سوْرونو ياشايير. بو سوْرونو آنجاق اوْخوجويلا بيره-بير ايلگيلهنهبيلن ديناميک يايينلار (درگي و گونده ليکلر) چؤزهبيلر.

بير ياندان يازار مخاطبين ديل سوْرونو ندنييله آشيري يئرليلشمه هدهسييله قارشي-قارشييا ايکن، بير ياندان دا گوجلو گلهنک تۆکنمز بير گئريدؤنوشوم قايناغي اوْلوشدورماقلا بيرليکده يئنيچيليگين آياغينا کؤستک اوْلابيلمکدهدير. بو دوروم اؤزهلليکله —توپلومچو اسکي دۆزن ائتکيسييله ‘بيرئي’ين ده تام اوْلوشماديغي— قوزئي’ده «فوْلکلوْرزدهليک» قيليغيندا هله ده أن ‘چاغداش’ گؤرونوملو اثرلرده اؤزونو گؤسترير.

سيْنيْرلاري آشمانين گرکليکلري:

چاغداش ياراديجيليغيميزين سينيرلاري آشما آماجي نين "آراج" و "آراچي"سي اوْلاراق بيرنئچه تمل گرکليگين يئرينه گتيريلمهسي اۆچون چاليشيلماليدير:

— گونئي آذربايجان يازيچيلار بيرليگي’نين قورولوشو (يوردايچينده اوْلسون، يا دا سۆرگونده)؛

— بير چئويري آخيني نين باشلاديلماسي؛ سيْنيْرآشيري آنتولوژيلرله باشلاياراق يابانجي ديللره چئوريلمک و ترسينه ده فارسجا’نين فيلتئريندن قورتولاراق دوْغرودان-دوْغرويا دونيادان چئويريلر قازانديرماق؛

— ادبياتين ديناميکليگيني ساغلايان يايين اولاراق درگيلرله دستکلهمک؛ اؤزهلليکله سوْن بئش ايلده ياييلان سورگون کۆتلهسيندن يارارلانان سيْنيْراؤتهسي دؤنَمليک يايينلارا يوْل آچماق.

بو اوغوردا چوْخ اؤنَملي بير ساخينجا ايسه: دونيايا فارسجا پنجرهسيندن باخماغا سوْن وئرمک و دونيا ادبياتيني ‘واسطهسيز’ ايزلهيهبيلمکده ساخليدير. يوْخسا دونياني عجملشديريلميش و چارپيديلميش بير باخيشلا گؤرمکدن، فارسديللي ادبياتدا آخيشدا اوْلان اوْ آشيري سوْيودلانميش و آبارتيلي آخيملاردان قورتولمادان ايکينجيألليکدن، تقليدچيليکدن و کوْپياچيليقدان اؤتهيه گئديلمز...

گۆنجَل ادبياتيميزدا آيريجاليقلار:

بۆتون يوْزآيريجاليقلار (disadvantage) ادبيات و اوزاوْنات (اينجهصنعت) آچيسيندان اوْلوملو آيريجاليغا چئوريلهبيلر: ‘چکيشمه’ يارادابيلمک اۆچون يازين سوْروندان و ايروْنيلردن بسلنر...

هم تۆرکديللي ادبياتلار هم ده دونيا توْپلوملارينا، حتّي قوزئي’ه گؤره ده گونئي آذربايجان بيرچوْخ آچيدان ألوئريشلي بير يازين و کۆلتور اۆرهمهسي آلاني ساييلابيلر:

1. قاليبلاشماميش ديناميک بير توپلوم وارلیغی: گونئي آذربايجان’دا جانلي، ياشانماقدا اولان بير واراوْلوش مجادلهسي/ گريشمهسي وار. بو يازين ياساقليغي، تؤرهديْشيْليغي (غئيرء مشروعلوغو)، اؤلچوسوزلوگو ندنييله دوْغان آنارشيزمدن (أرکسيزچيليکدن) و قارشيدۆزن تپکيسيندن بسلنهرک رسمي ادبياتلارين، ديللرين و گۆنجل کولتورلرين سيغديغي، سيغينديغي و سوْنوجدا سيخيشديغي دار قاليبلاري آشابيلر: قارغينليق (chaos) يعني دۆزنپوْزانليق و ياپيپوْزوم يارانيشين يعني يئني دوزهنين بير اؤنجهکي دورومودور! ملزمه اوْلاراق "ايستنمهين گئرچکليک" (ياشانان دوروم) و ترسينه "ديلهنن اۆلکوسَلليک" (ياساقلي دوروم) هرجۆرلو تئمانين باشارييلا ايشلنمهسينه اوْلاناق ساغلار... يئنينين يارادیلماسي اۆچون أسکيميشين يوْخ ائديلمهسي گرهکليگينده بير ياندان دوْغال گلهنَک اوْلان اؤز/يئرلي کولتور، اؤته ياندان دا ياپاي گلهنَک (واراوْلان دوروم) اوْلاراق يوْز/گلمه کولتور چاتيشماسيندا هر ادبي اثرين گرهکليگي اولان ايچريک (قارشيدليق-قارشيلاشما-چکيشمه اؤگه لري) ساغلانميش دورور. ديل ده (قوزئي آذربايجان و تورکيه’ده داشلاشان و أسنَکليگيني ايتيرهن رسمي ديلله قارشيلاشديرمادا) هله جانلي اولان سؤزلو قايناقدان (آغيزلار، لهجهلر)، هم ده يئنيجيلليکدن (نئوْلوْژيسم) سينيرسيزجا يارارلاناراق زنگينلشهبيلر.

2. دوْغو-باتي اويغارليغي، دب-گلهنَک چاتيشماسيندا ‘اوْرتا دۆنيا’: موْدئرنليگه آياق باسديغي حالدا، هله گلهنکلردن ده —بۆتون يوْزلاشما و بنزهشمه چوْرلوقلارينا قارشين— قوْپمايان بير توْپلوم اوْلاراق آذربايجان دوْغو-باتي ايکيلَمي آراسيندا لاپ دا ‘اوْرتا دونيا’دا يئر آلير. بو اوْرتامدا نه تام باتيلي يوْزلاشما و کؤکدن قوْپوش ياشانيب، نه ده تام گلهنکسل ائل-عشيرت ياپيسي دورور. أسکي و يئني بو تورپاقدا قوجاقلاشابيلر؛ سئويشهبيلر؛ اۆرهشهبيلر. ايکيسينين ده نسبتاً باشاريلي جالاغي، سينتئزي بو توْرپاقلاردا ياشانماقدادير... باتي’نين گؤبهگينده بير شاهسئون تيپله مه سي دوشونون اؤرنهگين، سئن’ه قارشي!...

3. کۆلتورلرآراسيليق: اويغارليقلار سۆرتوشمهسينده أن آيريجاليقلي و يوْزآيريجاليقلي (دئزآوانتاژلي) توْپلوملار ايکي اويغارليغين چاتلاق نؤقطهسينده و ايکي کولتورون کسيشديگي آلاندا يئر آلان يا دا ايکيدش (ملز) اولان کولتورلردير. ايسپانيوْل - يئرلي آمئريکان کولتوروندن يوْغرولان گونئي آمئريکا اؤرنهگينده اوْلدوغو کيمي. آذربايجان دا بو ايکيلم آراسيندادير (اؤکه آدام رسولزاده’نين تانيمي اوْلدوقجا آچيقلاييجيدير: چاغيميزين سياووشو!). آلت يا دا اۆست کۆلتورده زامان-زامان قارشيد اوْلان ايکي کولتور ده ياشانميش: آلتياپيسينداکي دوْغما توران کولتورو ده، اوستياپيسينداکي تپهدنائنمه عجم کۆلتورو ده. بو ايکي کولتور دونياسيني ياشاميشليغين گتيرديگي قازانيملار اوْلاغاناۆستو اوْلاناقلاردير. سوْن دؤنمدهکي توْپلومسال دوزنده ايسه تئماتيک اوْلاراق بيرئي-توپلوم ايليشکيسي/چَليشکيسي، بيرئيلشمهنين سيخينتيسي، موْدئرن و موْدئرناؤتهسي کيمليک چاتيشمالاري، توْپلومديْشي زۆمره و کسيملرين واراوْلوش مجادلهسي کيمي سوْرونساللار باشقا توْپلوملاردا بنزهري گؤرولمهين بير دهنئيليک (لابوْراتووار) حؤکموندهدير.

4. سؤمورگهاؤته سي (Post-colonial) دوروش: ساغ-سوْل ايکيقۆطبلولوگونون دۆزمهجه بير ظفرله بيتديگي دونيادا سؤمورگه توْرتوسو و يئرلي کولتورلرين واراوْلوش مجادلهسي ادبياتين يئني توْپلومسال ميسيوْنونو دا بليرلهمکدهدير. سؤمورگهنين سؤمورگهسي اوْلماق، ياشانان کولتورل سوْيقيْريم، يۆزيلليک يارالي بيلينج، مانقوردلاشديريلما، ايکينجي يوردداشليق، بيرئيين توْپلومسال تمثيلسيزليگي، توْپلو بيلينجله ياشانان بير واراوْلوش قوْوغاسي وب. اوْلغولار ايلقارچي (متعهد) بير ادبيات اوچون دهگيشيک بير توْپلومسال زمين ياراتماقدادير.

5. ايشته پوْستموْدئرن (دَبسيلاؤتهسي) کان: ياديْمسي (Exotic) اؤزگونلوک

اولوسلاشما —کئچميشه دايالي بير ائتنيک کيمليک آرخاپلانينا دايانسا دا— واراوْلانا قارشي يئني بير توْپلوم موْدئلي ياراتما اۆلکوسو آچيسيندان ‘چاغجيل’ و موْدئرن بير اوْلغودور. باشقا بير باخيشلا اولوسلاشما سۆرجي نه قدر ‘موْدئرن’ اوْلغو ايسه ده آسيميلاسيوْنا، انقراضا (قیریلیشا) قارشي مجادله آخيمي سوْنوجدا اؤزلوگوندن موْدئرنيزمين يوْزلاشديريجي گتيريلرينه قارشي دا بير باشقالديريشدير.

گئج اولوسلاشمانين بير آيريجاليغي دا دوْغال گلهنَگين (ايروْنيکدير کي: اوْنو يوْخ ائتمک ايسته ين ‘حاکم’ و ‘رسمي’ کولتور سايه سينده قوْروناراق) چاغداش دؤنمهدک داشينميش اوْلماسيدير. باتي بيرئيلشمه آيريجاليغي اوغرونا توْپلوملوغون بو آيريجاليغيني ايتيرميشدير. باتيلي اوزاوْنات (اينجهصنعت) هرجۆرلو ائنيش-چيخيشدان ايراق دۆم-دوز بير آرانا چئوريلميش، قوْنوسال دهگريني ايتيرميشدير. اوْيسا بو توْرپاقلاردا، اؤزلم دويولان اؤکدهنليک (اوْتانتیک) بير بوْيا و داد دونياسي هله-هله کشف ائديلمهگي، نئچه-نئجه خام دوْغال قايناقلار يئرين آلتيندا يئنيدندؤنوشومو گؤزله يير... آنجاق يئرلي اوزلوق (تئکنیک/فن) بو معدنلري بولغولاماغا و ايشلهييب بديعي اۆرۆنلر اۆرهتمهيه يئتر مي؟ سوْرون بودور...

طوْغرول آتاباي

ايستانبول، ماييس 2011

TINCIXAN TİNLƏR

2011-05-29T19:33:00.000-07:00

Hər yan göstərilər, göstərgələr, göstərişlər

Hər yön oxlar, çizgilər, imlər

Boş qalıblar, çarpıq biçimlər

Çarpışan yönlər

Çevrə qısır reкlamlar ormanı

Metalik çimlər...

Gecəleyin göўdələnlərdən yüksəklik hürküsü oyanır;

Aslaq kökrpülər aralıq qorxusu salır.

İnsanlar, deўil içlərindən gəldiўi kimi,

öўrədildiўi kimi göstəriş üzrə davranır.

Öyrəşdikləri çalarda ötən evcil quşlar kimi

birağızdan, təkçalarlı və uyumlu:

köklənmiş, düzgün, uzduyumlu

Qurulu cihazlar kimi taqa-taqa, taq-taq...

Dodaqlara gülümsəmə yamamışlar

Hamı ömürboyu mutlu görünməўə məhkum edilmişdir.

Bağlantı telləri qopuq,

Qullar öz çevrəsinə tikanlı tellər hörür

Kölələr betondan piramidlər qurur...

Torpaq, betonla qısırlaşdırılmış

Çevrə: səs kirliliўi, görüntü çirki, kimya bataqlığı

bilgi çöplüўü içində kifir uyğarlıq,

kifsəmiş qalabalıq

Ortalıq: ‘kütlə’ atıqları...

Qanov damarlarında ağı axır

Tellərdə arxçasıçanları qulaqlarımızı gəmirir

Beynimiz bulaşıq maşınlarında yuyularaq ağ-appağ olmuş!

Hər yan yaşamı кariкatürcə yaŋsıdan aynalarla qaplı

və özəl hərimlər-

sırçadan damlar...

Cam ardında dondurulmuş ruhlar

Yığınlar, çoxqatlı sement sinlərə sinmiş canlı cəndəklər

Təkə-tük dik baş, qalabalıqda tək

Dörd yan eleкtro-meğnatik xəndəklər...

Uyğarlıq canavarınıŋ dışqısı:

Beton, dəmir və plastik çöplüўü şəhərlər

Şişkin uruqlar, yengəc urları

Çoxaldılmış sıradan seri yapaylıq

Ucuz tükədim oburluğu, tez-bəsin:

Ucuz tükənmək...

Çiçəkləriŋ adını bilmədən soluruq

Gerçək meyvələriŋ dadını dilmədən ölürük

Dilsiz teknolojik devlər çağındayıq

İnsanüstü düzənəklər nəzm ilə çalışır

ve nâzim’iŋ qulağını çınladır:

Tü-kət! Tü-kən! Tü-kə!...

Soluğum solmuş!

Torpağı unutmuşam

Torpağa dönmək istəyirəm,

ormana, suya, havaya

əkilmək istəyirəm

dikilmək istəyirəm

dik ölmək istəyirəm...

Dörd unsurumdan iraq-

Tıncıxmaq istəmirəm;

Çürümək istəyirəm!...

5 Nisan ’11

_________________________

Tin: can

Uzduyumlu: uzaqdan duyan

Uruq: şəhər

Yengəc uru: sərətan/кanser qüddəsi

Tez-bəsin: fast-food

Düzənək: mexanizm

Soluq: nəfəs

Ərksiz: ixtiyarsız

Ərkin: âzâdə, hür

DÜNYA YIXILASI...

2011-05-14T04:30:00.000-07:00

(alaylama)

«Dünya tosbağa üzərində bir öküzüŋ boynuzlarınıŋ üstündəymiş...»

Əti qurbanlıq:

Sağçı geriçiləriŋ halal şorbası! Pitisi, tiltəsi...

Erkəksə də sağılıq:

Südü sağıcı emperyalizmiŋ ürətkən sömürgəsi; “salt assı”!*

Kəllə-paçası, “qafatası”:

Soyçu faşistləriŋ qaynayan tası!

“Tənâsül”ü, yumurtası:

Ortalıqda qalan liboşlarıŋ və anarşistləriŋ ortası salatası!

Və terrorçularıŋ, şovenləriŋ, kökdənçiləriŋ baltası:

Boynuzu, toynağı, tosu*!...

Artısı:

Təzəўi çılpaq xalqlarıŋ; yalıŋ uluslarıŋ payı, tortusu!...

- “Yuxarıdakı uğan* əfəndiniŋ ətâsı!”

Bəs biz aydınlar və seçkinlər nəyik bu qurulu düzən sıra-qatında?

— İştə: Bu qurğu düzəni qabığına yüklənən tosbağa!

Evrəniŋ tosu!*

Və’l-qissə, qissədən hissə:

‘Heyvan’ yerkürəsiniŋ öləşi yerdə qalmış;

Sizə qurban, bir əl atıŋ; qadası!...

2011 Bir Mayıs’ıŋ Ertəsi

_____________________

* salt assı: sûd-i xâlis (TT. safi hasıla)

* tos I: alın vəya boynuzla vuruş

* uğan: qâdir

* toynaq: Far. som

* tos II: tosbağa qapı (Far. lâk)

NAĞIL ADAM

2011-05-14T04:15:00.001-07:00

(Çağdaş Bir Şamansı Yoğ)

«Qırx gün, qırx gecə keçdi...»

Qamtörə’yə görə özqonuğuŋ (ruh) 7 kipiniŋ 6-ci biçimi ‘sünə’, ölümdən qırx gün soŋrakı tözsüz (cismsiz) ara biçimidir. 40 gün (bütünlük simgəsi, çilə) bitincə “özüt” biçiminə dönüşərək uçmağa varır, qutsal döngü soŋucu ilk kipi olan “qut” (Evrənsəl Öz) bütününə qovuşur...

«Qanı (hanı) didügüm bəg ərənlər
Dünya mənüm diyənlər?
Əcəl aldı, yir gizlədi
Fānī dünya kimə qaldı?
Gəlimlü gidimlü dünya
Soŋ ucı ölümlü dünya!...»
— Qorqud Ata

İlkçağ’da nağıl-ayin yaşam ağacından törənmiş Yaşıl Ada-m!

Nağıllar Çağı çoxdandır qapanmış:

Sən bu qarğın çağıŋ adamı deўildiŋ;

Köksündə köçürdüўüŋ nağıllar ölkəsinə çəkildiŋ...

Aŋsızın göўüŋ köksündə bir ulduz kimi əskildiŋ...

Nağıl adam!

Sənsiz bu yalan dünya necə də yalıŋ qalacaq!

Sənsiz bu Qaraŋlıq Dünya’ya

bu issiz Yer’ə necə də yadam!

Uşaqlığım nağıllarıŋı özləyəcək!

uşaqlarım nağıl adamı nisgillə gözləyəcək

ancaq hər aŋladılışla

soŋsuza dək dildən-dilə, döşdən-döşə köçürülüb yeŋilənəcək,

bitməyən mahnı kimi diŋlənəcəksən...

Arxam-elim,

Evrəni yetmiş ilə sığdıran sığınacağım

Sönməz ocağım;

Gizəmli keçmişlə altın bağım...

Qısaca: Ata’m

Göў Taŋrı'nı yerdə yaşayan o taysız adam...

Ötə adı:

Dədə, Baba, Ağa, Qağa, Ata, Ada və Qaŋ

... və Xan

Adı qutsallıq sanı

Qam-Törə'niŋ Üç Qutluğunuŋ özəўi:

Üstdə Göўtaŋrı: Ülgən- oluş;

Astda Yersu: Evrən- varlıq;

Arada Atalar: Ərən- varoluş...

Sən: Özədönüşüŋ evrənsəl simgəsi

Özbilgə: sözüŋ söz;

adı üstündə: atasözü!

Oğuz’um, atam

nə qoçaqlamalar, sevgiləmələr, sicirləmələr qaldı köksündə

nə gözəlləmələr, bayatılar, qoşmalar saldı kök, sində...

Tapmacalar çözümsüz qaldı;

Soylu sözlər qara torpağa gömüldü...

Nağıllarıŋıŋ yasaq "dil"ini aŋlamağa adadım ömrümü.

Sən bu çağıŋ çorlu sürüsündən deўildiŋ

Kirli bilgi yozluğu yoluxmamışdı beyniŋə

Sən bütün bitkiləriŋ, bütün quşlarıŋ adını bilirdiŋ

Sən ağacıŋ ruhunu oxşayırdıŋ

bitkiniŋ damarındakı özsuyu sezirdiŋ

quş dilini aŋlayırdıŋ Sən.

O çatar çatar əlləriŋ torpağıŋ yumuşaq canıyla nə də tanışdı!

Çölçü adam!

Güўümüŋ calanmasın!

Bağıŋ talanmasın!

Əkinləriŋ yanmasın!...

Sənsiz sözlər atasız,

otlar adsız,

türkülər öksüz,

quşlar kimliksiz,

və doğanıŋ dilindən aŋlamayan bir quşaq köksüz qalacaq...

Aŋımsadığımdan bəri saçlarıŋ ağdı

alnıŋ ağdı

ruhuŋ ağdı.

Aŋımsadığımdan bəri işdi işiŋ

Ürəўiŋ dağdı.

Torpağı yardıŋ, doyurduŋ,

yaratdıŋ, yaradıŋ,

yarıtdıŋ, yarıdıŋ...

Bə-hey tunc adam:

necə yoğurmuşdu taŋrıŋ bu kövrəkliği o bərklўə?

Əlləriŋ bolluq,

Ürəўiŋ bulaq!

Əŋ yoxsul kökündə də başıuca, alnıaçıq və köŋlütox!

Üzünü silləylə qızardan, bəŋzi yaŋız, alnı ağ!

Dağ tək tək: ötkəmli və başı dik!

Dəŋiz tək təŋ: düşkün və alçaqköŋüllü!...

Doğanıŋ ülgü elçisi

O savadsız el-bilgə adam;

Göўləriŋ samanyolu yolçusu

yaşanan bir yaşam fəlsəfəsi mîras buraxdı:

«Yetmək deўil, getməkdir amac!»

Uşaqlığı: ışıq və su

Gəncliўi: tunc və od

Olğunluğu: dəmir və torpaq

Yaşlılığı: altın və külək

və yenə uşaq

və yenə ışıq!...

Tükənməyən var, tökülməyən bar, həmişə bahardıŋ

yağışdan soŋrakı torpaq qoxardıŋ

qarla gələn, doluyla yaşayan, yağmurla gedən yaşıl adam!

Soŋsuzluq bağıŋa vardıŋ...

Sən öldüŋ dedilər: inanmadım

Beyrək kimi sürgündəyəm, görənmədim çünkü

Ancaq yaşadığıŋı gördüm,

tanığam: bir kişi kimi düzgün, özü kimi özgün və gün-gün yaşadıŋ

Sən tükənmədiŋ; bütünləşdiŋ; bitdiŋ!

Olduŋ; yetişdiŋ; yetdiŋ...

O, ölən atam değil;

"Yaşamış olan adam"dır...

Varlıqlara ‘şey’ deməyən;

Nəsnələriŋ adını, sanını bilən!

Diliŋ payını ödəyən

Biçin soŋrası qurd-quşa daxı pay adayan

Tikəni tək tükətməyən

Sofralı... və ağzınıŋ dadını bilən!

Özənli-düzənli, ərdəmli-yordamlıydı onlar:

«Altın Uruq»!

Yerişikləri gözəldi siziŋ quşağıŋ

Duruşuqları yaraşıq

Hər duruşlarında yaşama sevinci.

Danışıqları sazlı-sözlü âyin sözləri,

səsdən inci!

Ildırım, yağış, çağlayan,

çiləyən, şaxıyan, şığıyan, şaxan, axan doğal səmirdi...

Sözü söz olsun deyə demirdi!

Siziŋ nəsil yaşamağı əzbərə bilirdi

Oxuyub əzbərləmirdi...

Mayaŋız qatı xəmirdi;

Xuyuŋuz yumuşaq dəmirdi!...

Yalıŋ əlləriylə gerçəўi yoğuran

və sancıyla doğrunu doğuran...

Uz əliylə el quran, oba quran,

Ev tikən, ocaq qalayan, çardaq vuran

Öz torpağınıŋ bağımsız ağası;

Öz yalıŋ ayağında duran...

Dəbiŋiz: günüŋ bitməyən mahnısı, tövşüməyən ‘ir’i

Törəŋiz: keçmişiŋ altın toğu, qızıl zənciri

Bir ‘iўidcə varoluş’ siciri...

Kimsəniŋ bir qarış yerini işğal etmədiŋ

Ancaq boşluğuŋ doldurulmazdır...

Dolun-dolun yaşadıŋ, bütün-bütün, qanaraq

Ancaq yoxluğuŋ əskik buraxdı varlığı

və sürüləcək əkinəcəўi şoxumsuz

və ürəyəcək taxıl tarlalarını toxumsuz,

büўülü alma bağlarını baxımsız...

Qan tərlə qarınca kimi sarsılmaz çabayla, əliyalıŋ

Arı kimi arıca-incə çalışdıŋ:

Doğanıŋ əŋ özlü tözlərini içləyərək

və sansız çiçək tozlarını işləyərək

və iştə işiŋiŋ barı: oğul balıŋ!...

Yaddaşı yaradılış ‘boy’unca əngin

Düş ölkəsi gerçəklik ölkəsi qədər zəngin

Sən yaşayıb doğanıŋ bitiўini bitirdiŋ

biz daşdan oxulda düşünərək yaşamı itirdik.

Dinməksizin çalışdıŋ, işçi ərən!

Göў Ata'nı diŋlə:

soŋsuza dək Yer Ana’nıŋ qoynunda diŋləŋ!

Ölümlü yaşam nağılıŋıŋ soŋ ucu:

Quzğun kimi Nuh yaşı öləşcil dirilikdənsə

Qartal kimi öz və özgür

Başı göўlərdə...

Ayağı diklərdə...

Gözü yüksəklərdə...

Qoca qartal:

Qanadlarıŋı, qarmaqlarıŋı, qağaŋı qayalara çarparaq yeŋiləndiŋ...

Daxı qoca geyik kimi boynuzlarıŋı budaqlara çarparaq

ərkini itirmədən və əməўini batırmadan

canı sulu ikən tiniŋi Yersu’ya geri verdiŋ.

Və Xızır olma ölümsüzlüўünüŋ gizi buydu:

Duru yaşamıyla «bəŋgü su»ya qovuşmaq...

Və’l-hâsıl:

İştə “Kişiniŋ tözü işdir!” dediŋ, “Yaşamaq yaratmaqdır!”.

Daxı: “Ölümsüzlük: bir daha olmayacaqmış tək yaşamaqdır” deyə

İşlə iç elədiŋ yaşamı.

Aŋdırıŋ: bir ad, bir pusat və bir at

İўid ölər, adı qalar dedilər

“Yaxşı adamlar yaxşı atlara miŋib getdilər!”...

Biri vardı...

Biri ‘yoxdur’...

***

“... Əl-āqibət uzun yaşuŋ ucı ölüm, āxırı ayrulıq. Yöm virəyim xanum: Ölüm vaqtı gəldügində aru īmāndan ayırmasun, ağ saqallu babaŋ yiri uçmağ olsun; ağ bürçəklü anaŋ yiri behişt olsun...” (Qorqud Ata)

Odgünü 6 Nisan’dan soŋra

2011

"dişi mesih"

2011-01-27T17:37:00.000-08:00

kar yağıyor

sen yoksun

yağmur yağıyor

sen yoksun

güneş doğuyor

hele doğmamışsın...

kıtlıkta ve bollukta

varolan yokluğundur!

hani kendim bilineyim diye

ve yalnızlıktan kurtulmak için yaratmıştım seni?!

ne tutarsızdı enelhak deyişim

koptuğuŋda, kıyamet kopacak

dişi mesih

mucizem seni kayıp etmekti

işte tılsımını senden esinlenen unutkan tanrı...

T.Ata

18 Ar '10

anonim sevgili

2010-11-10T17:27:00.000-08:00

“dün dediŋ tərk et yolumda; məndə candır sən deyən

leyk bu cismim içində lâ-məkândır sən deyən

yâra sordum ki dəhânıŋ qonçadır yâ zərrədir

yâr aydur: mən nə bilim, bî-nişândır sən deyən…”

- Şah Xataylı

Gözlərimdə ot bitdi…

Boşluğunda quruntular bağdaş qurmuş

qâzî deўilsən, itkinsən;

“məfqûdü’l-əsər”sən:

sin daşıŋ belə yox!

ki yas-la-nım…

yaşamadığıŋ üçün

şamıŋı da yaxabilmədim, ağıdıŋı da

ağacıŋ budağında bir düўün diləksən

adıŋ yox, sanıŋ yox

varlığıŋdan bir salıq yox, yoxluğundan bir duyum yox

huzur da yox, hüzür də

ilkçağdakı ruhlar şöləni’ndə aşqınlıqdan əsrikdik,

mənliksiz bizdik, bilincsizdik

və bəŋizsizdiŋ hələ…

gizli bilgi kimisən yaddaşımda

olmadığıŋ üçün ölümsüzsən

adsız-yadsız sevgilim!...

Qabataş- 9.11.2010

_________________

hüzür: yas törəni

ilkçağ: əzəl
əsrik: sərxoş

boğulan balina

2010-11-01T02:42:00.000-07:00

seni senin adına kaybediyorum

iz bırakmadan

saatli bir bombayım hayatım

belirsiz yıllarca sonrasına kurulmuşsa da

süreğen tehlikem sarsar güvenini

ürpertir ürkek tinini

sonsuza dek cehennem bedeline

sonlu da soylu bir cenneti satınalırdım

benim yarattığım dünyadır benim dünyam

başeğmezken her yaratığa şeytan olunmayan

başkaldırı dini

deniz sevdasıyla ölen Kara Balık'tı milâdım

loy yılı doğumluyum

bilinmeyen yerde

ıpıssız gizemli adada

belirsizlik sahiline çakılmış balina gibiyim

sen de yaşama döndüremezsin beni

göz yaşların da

deniz gelini...

01.11.2010

___________________________________________

* loy yılı: 12 hayvanlı Türk takviminde balina yılı (5. yıl)

Düşsüzbirgerçək

2010-10-04T14:00:00.000-07:00

İstanbul gəmi olmuş gedir idi

üzürdü lam-lam

sahildə durmuş sən durumuŋ ayrımında deўildiŋ

qıyıda külək yelləyirdi çiçəkli ətəўiŋi

saçlarını darayırdı yel

belənçi bir gün üçün artığıyla gözəldi hava

oralı deўildiŋ sən

yuxudaydıŋ bəlkə,

yuxuluydum bəlkə,

bəlkə də yuxusuzdum.

mən ayrılıram sanırdıŋ

mən uzaqlaşıram sanırdıŋ sən

ikimiz də uzaqlaşırdıq oysa…

bəlkə göz yaŋılğısıydı

bəlkə köŋül yaŋılğısı

bəlkə gözyaşı, ürək yanğısı

çöldə ılğımsı yaŋqısı…

bu ayrılış deўildi bəlkə, doğrudan

başından bəri bir ayrılıqdı bəlkə, doğadan…

ayrılıq demək olardı mı buŋa, bir arada olmadan!?

İstanbul gəmi olmuş, yeriyirdi

ışıqlarıyla, minârələriylə dinc-dinc

bir arada olmadıq ki deyirdiŋ

gedərək gedirdiŋ

İstanbul axır,

sən görmədən baxırdıŋ

mən əriyən bir buzdağı üstündə donmuşdum…

21.03.09

qaraköy

s e n i n h a y a t s a n d ı ğ ı n

2010-08-11T17:37:00.000-07:00

tilbe olduk, emre olduk, eren olamadık

çilesini çektik, ermiş olduk, yaren olamadık

aradık, vardık, eremedik

tapındık, bulamadık…

kıyamadım tatlı gülümseyişine, uyandırmadan çıkıp gittim

gerçek değilse de yeter ki düş olsun

acıysa da yeter gülüş olsun…

senin hayat sandığın

susadığın, kandığın

bir ılgımdı mutlu olup yandığın

uyandığında ülkündeki uykudan

ara beni düşüncelerin kabusunda unuttuğun düşlerden

barıştığında hayatla

bittiğinde o kısır ülkü-eylem oyunu

döndüğünde ereksiz döngüsüz yürüyüşlerden

ara beni, hala yolun başındayım…

yol-daşın değilim,

yolunda da değilim belki, taşın da değilim

ne arkanda, ne de karşındayım,

ne oyundaşın, ne oydaşın, ne oynaşın;

ancak senin tuşundayım!

döşümdesin, düşündeyim!

ne bağında, ne dağında

ne solunda, ne sağında

ne taşında, ne çağında

ne de senin yaşındayım

bebeğim, büyüdüğünde geri gel!

gel, gençliğini geri al!

yitirsen de izimi

pek uzakta sayılmam, bu evrenin içindeyim

bir ağacın özünde

bir bitkinin tözünde

bir çiçeğin tozunda

bulamazsan, içindeyim…

bulamazsan, dışındayım…

bulamazsan, düşündeyim…

***

26-27 nisan 09

kadıköy

FƏNÂ

2010-08-11T15:50:00.000-07:00

Bir dönüşümdür eşq

Özünü eşqə hazırla

aŋsızın çıxa-gəlir gərçi

çağrılmamış evyiyəsi tək ağırla…

Necə aŋlayım eşq olduğunu deyə sorduŋ

Eşqi aŋlamaq olmaz ki saf bəbək

qavrayanmazsan çünkü eşq-

səniŋ içində deўil;

sən eşqiŋ içində olacaqsan

Bilmək olmaz, aŋlamaq olmaz, öўrənmək olmaz

Aŋ! Sez!

Ancaq sez!...

Haçan aŋlayım dediŋ;

- Alverə birzadıŋ qalmadığında:

varlıqda yoxluq

yoxsulluqda varsıllıq…

Uduzduğunda qazanıbsan.

Soŋsuz andır eşq.

Eşq çözümlənəbilir bir şey deўil

Öўrədiləbilir şey deўil

eşey deўil…

Varlıq deўil, varoluşdur

Varlığı yoxsa da, yoxsa da gerçək qarşılığı

Eşq yenə saxlı güc olaraq var…

və eşq uğur və varlıq quşu Humay deўildir;

eşq qut və varoluş quşu Aŋqa’dır:

Öz külündən yaranmaq…

Eşq dinclik deўil, durğu deўil;

soŋsuz dönüşümdür, bəŋgü döngüdür eşq…

06 Haziran 2010

Kadıköy

YAYAN GELMİŞTİM, YAYAN GİDECEĞİM

2010-07-17T02:58:00.000-07:00

Afgan şair Muhammed Kazım Muhammedi’den çeviri

İltica ettiği İran’dan bir kamyonet arkasında yurtdışı edilen inşaat işçisi bir şairin anlattığıdır…

Günbatımında yolun sıcak soluğunda gideceğim

Yayan gelmiştim, işte yayan da gideceğim.

Gurbet tılsımım bu gece kırılacak

ve boş olan o sofra dürülecek!

ve bayram geceleri dolaylarında, komşu

Ağlama sesi duymayacaksın daha, komşu!

Kumbarası olmayan o yabancı gariban gidecek

ve oyuncak bebeği olmayan sübyan gidecek!

***

Benim, bütün ufku emek ile gezip dolaşan

Benim, gören varsa beni geçerken karşılaşan!

Benim, bir ekmeğim var idise de, tuğladan, kerpiçten

ve -varolmayan- sofram doluydu açlıktan, hiçten!

Ne ayna varsa benim kırıklığımın görüntüsü var

Yapıların her bir taşında benim elimin izi var!

İster lütufla, ister kahırla tanıyan tanır beni

Tanır bütün halkıyla bu şehir beni.

Ben dikildim, göğün beli bükülse de

Kıldım namazı, dünya İbn-i Mülcem olsa da!...

***

Gurbetimin tılsımı bu gece kırılacak

ve boş olan o sofram dürülecek!

Günbatımında otoyolun sıcak soluğunda gideceğim

Yayan gelmiştim, işte yayan da gideceğim.

***

Nasıl dönmeyeyim, çünkü siperim orada

Nasıl? Ah, kardeş mezarım orada!

Nasıl dönmeyeyim, çünkü cami ve mihrap

ve başıma öpücük bekleyen hançerim orada!

Burada olan herşey ikame idi, ezandı

Kıyâmım orada, Allahu Ekber’im orada!

Burada kanadı kırık biriyim, kırılmaya takatim yok

İyice uçuştuğum kıyım, kenarım orada.

Kusuruma bakma, bir ayağım bir asam varsa

Kusuruma bakma, pây-ı diğerim orada!

***

Kırık geçiyorum yanınızdan bu akşam

Ve sayısız lütuflarınızdan mahçup kalmışım.

Ben soğuk gecenizin sessizliğinden haberdârım

Şehit vermişim, acı sezdiğinizden haberdarım.

Sen de benim gibi bir yıldızdan baş gördün

Baba görmedin, babanın külünü, gözünde yaş gördün.

Sensin, gurbet sokağını benimle aşmış olan

Ve omzunda yanık naaş taşımış olan.

Sen yaralandın, ben kırbaçlandıysam

Sen taşlandın, ben aşlandıysam!

***

Bizim tarlamızın arpa taneleri de vardı gerçi

ve biçilmeli birkaç filizi de dururdu gerçi.

Her zamanki huzurunuz acılaştıysa da

Benim çocuğum camınıza taş attıysa da.

Bu daldan ansızın bir elma kaybolduysa da

ve halkın kaygısına sebebolduysa da.

Belgesel suçun suçlusu idim gerçi

Lahdin ağırlığını hak ettim gerçi.

Yolculuk arefesinde umutsuz kıymayın beni

Yalan da olsa -canlar- mazur sayın beni.

Sahip olmadığımın tümünü bırakıp yavan gideceğim

Yayan gelmiştim, yine yayan gideceğim!

Bu İmam’a and içerim başka bir şey götürmem

Tozundan Harem’in başka bir şey götürmem!

Tanrı din ve dünya ecrinizi artırsın

ve kalan dualarınız karşılansın dursun!

çocuklarınızın kumbarası her zaman dolu olsun

ve -kim olursa olsun- düşmanlarınızın ekmeği tuğla olsun!

* İbn-i Mülcem: Ali’yi camide namaz üstü arkadan kılıçlayan malum Hârici.

pâ(y): ayak

İmam: Meşhed’de gömülü 8. Şii imamı.

I Confess!

2010-06-22T13:12:00.000-07:00

(Mən êtiraf eləyirəm)

Mən êtiraf eləyirəm öz dilimlə,

özgə dildə söyləsəm də

inanıŋız düz deyirəm!

“yerkürəsi düz” deyirəm!

desəm, yüzdəyüz demişəm!

güvəniŋ, sözsüz demişəm!

bəradərlər nə desələr mən demişəm, mən nə desəm onlar deyib; sözümüz bir!

öz dediklərimə sım-sıxı ‘gözübağlı’ qatılıram! təkbîr!

soldur dediўim sağ imiş,

gecə göz yaŋılğısıymış, qara gördüўüm ağ imiş!

mən êtiraf eləyirəm: yazılmışam, yaŋılmışam, gerçəkləri zorlamışam

gəncliўimi yava yerə korlamışam!

mən yabancılarıŋ quluymuşam, aldadılmışam

pul almışam, satılmışam

danmıram yabancılarla ilişkimi, danmıram içkimi

tanımıram heç kimi

nə böyük yazıq, sevmişəm, sevilmişəm, sevişmişəm

heç bir işimi danmıram: böyük işlər görmüşəm, kiçik işlər: işəmişəm!

hərzəliўə, qarğaşaçılığa, yağılığa bulaşmışam, suçum özümdən böyük

çöpcük* daşıyıram, miŋlərcə saxıncalı sözcük!

mən: devrimqarşıdı bir devrimçi

yaradılışa inanmayan yoz inanışlı evrimçi!

həm ayrılıqçı bölücü, həm bütövlükçü, bağımsızlıqçı bir ‘pan’am

êtiraf edirəm, utanıram: mən insanam!

mən êtiraf eləyirəm:

buraz* yoxdu, köstək yoxdu, qandal* yoxdu, ip yox idi, sap yoxdu!

gözbağı yoxdu, qolbağı yoxdu; hər yan güldü, hər yan bağdı!

nə qırmızı oda, nə də qaraçala

qonaqpərvərlikləri ə’la!

şırınqa yox! nə həb, nə dava yemişəm; quruntudur, quruntudur…

hər yaşantım monte edilmiş qarabasan görüntüdür!

bu qan deўildir qusduğum

qaşlarım çatıq deўil, sizə deўil küsdüўüm

çox qəşəŋ yedirilmişəm, ‘işkənbə’ylə bəslənmişəm

tək başıma bir oda ayırıb ağalar, çox şıq

24 saat açıq deўildi ışıq;

betonda deўil, yumuşaq yerdə yatmışam, yaslanmışam!

alnımdakını sorarsan, yıxılmışam, öz-özümə çırpılmışam

eleкtrik gəlməsin ağlınıŋ ucuna, yündən çarpılmışam!

döўülmədim, söўülmədim, bayılmadım, ayılmadım…

izlənmədim, gözlənmədim, közlənmədim… özlənmədim…

köksümdəki dağ deўildir xal-bəŋəkdir*, doğmadır

sırtımdakı o çizgilər, qırmanc izləri deўildir, xal-döўmədir!

mənim kimi satqın biri acımağa dəўməzmiş belə

dodaqdəўməz diləkçəylə

öz sıramda əŋ ağır cəzânı sizdən diləyirəm…

çün êtiraf eləyirəm!

ana qarnında da titrəyərdi əlim

körpəlikdən elə tutulardı dilim

öŋcədən də siŋirlərim gücsüz idi

birzadlar başından əskikdi deyirlərsə, düz idi!

çox yatmışam, biraz yuxu sərsəmiyəm

‘hicrətdən öŋcə’ də elə bir dəriyəm, bir sümüўəm…

mən êtiraf eləyirəm: oŋa özüm vur dedim, vur

ancaq bir anlıq ara ver,

təki burax o qocaqarını

Burla Xatın’ı…

yox o mənim anam deўilmiş

heç anam yox imiş mənim, ölmüş!

mənim atam əcnəbidir

bir qardaşım Qatır Məmməd, obiri Qaçaq Nəbi’dir…

demə oğluma, qızıma, başıma nələr gəldiўin

dəўmə eşimə; həyatıma, yoldaşıma dəўməyiŋ

dəўmə, döўmə, söўmə, soyma, yetər sayma…

toxunmayıŋ yaddaşıma!

mən êtiraz eləyirəm,

yox bağışla, dilim sürçdü, mən êtiraf eləyirəm!

mən êtiraf eləyirəm təkbaşıma

mən êtiraf eləyirəm boşalıram

êtirafla arınıram, ovunuram, xoş oluram!

söz verirəm, qol çəkirəm, tanımayıram yazanı

and içirəm, artıq pozmaram düzəni

öŋdəriŋizə bağlıyam damarımdan

əlləriŋiz ağrımasın: ‘sâyə’ŋizdə aydınlandım!

mən êtiraf eləyirəm yalançıyam,

yerli deўil, doğma deўil, öz deўiləm, yabançıyam!

mən êtiraf eləyirəm aŋlamadım, bilməmişəm!...

mən êtiraf eləyirəm ölməmişəm!...

və bu mənim əlyazımdır

-məni təmizə çəkiŋiz (təmizlikdə qullanıŋız!)-

bu mənim alınyazımdır…

“mən êtiraf eləyirəm!”

22 Haziran 2010

İstanbul

__________________________

* Çöpcük: Bakteri

* Buraz: ‘cable’

* Qandal ‘shackle’ (pranga)

* Bəŋək: kiçik bəŋ (xal)

I Confess!

(من اعتیراف ائلهییرم)

من اعتیراف ائلهییرم اؤز دیلیمله،

اؤزگه دیلده سؤیلهسم ده

اینانینیز دۆز دئییرم!

"یئرکۆرهسی دوز!" دئییرم!

دئسم، یۆزدهیوز دئمیشم!

گۆوهنین، سؤزسوز دئمیشم!

برادرلر نه دئسهلر من دئمیشم، من نه دئسم اونلار دئییب؛ سؤزوموز بیر!

اؤز دئدیکلریمه سیم-سیخی ‘گؤزوباغلی’ قاتیلیرام! تکبیر!

سوْلدور دئدیگیم ساغ ایمیش،

گئجه گؤز یانیلغیسییمیش، قارا گؤردویوم آغ ایمیش!

من اعتیراف ائلهییرم: یازیلمیشام، یانیلمیشام، گئرچکلری زوْرلامیشام

گنجلیگیمی یاوا یئره کوْرلامیشام!

من یابانجیلارین قولویموشام، آلدادیلمیشام

پول آلمیشام، ساتیلمیشام

دانمیرام یابانجیلارلا ایلیشکیمی، دانمیرام ایچکیمی

تانیمیرام هئچ کیمی

نه بؤیوک یازیق! سئومیشم، سئویلمیشم، سئویشمیشم!

هئچ بیر ایشیمی دانمیرام: بؤیوک ایشلر گؤرموشم، کیچیک ایشلر: ایشهمیشم!...

هرزهلیگه، قارغاشاچیلیغا، یاغیلیغا بولاشمیشام، سوچوم اؤزومدن بؤیوک!

چؤپجوک* داشیییرام، مینلرجه ساخینجالی سؤزجوک!

من: دئوریمقارشیدی بیر دئوریمچی

یارادیلیشا اینانمایان یوْز* اینانیشلی ائوریمچی!

هم آیریلیقچی بؤلوجو، هم بوتؤولوکچو، باغیمسیزلیقچی بیر ‘پان’ام

اعتیراف ائدیرم، اوتانیرام: من اینسانام!

من اعتیراف ائلهییرم:

بوراز* یوْخدو، کؤستَک یوْخدو، قاندال* یوْخدو، ایپ یوْخ ایدی، ساپ یوْخدو!

گؤزباغی یوْخدو، قوْلباغی یوْخدو؛ هر یان گۆلدو، هر یان باغدی!

نه قیرمیزی اوْدا، نه ده قاراچالا

قوناقپرورلیکلری اعلا!

شیْریْنقا یوْخ! نه حب، نه داوا یئمیشم؛ قورونتودور، قورونتودور…

هر یاشانتیم موْنته ائدیلمیش قاراباسان گؤرونتودور!

بو قان دئییلدیر قوسدوغوم

قاشلاریم چاتیق دئییل، سیزه دئییل کۆسدویوم

چوخ قشنگ یئدیریلمیشم، ‘ایشکنبه’یله بسلهنمیشم!

تک باشیما بیر اوْدا آییریب آغالار، چوْخ شیْق

24 ساعات آچیق دئییلدی ایشیق؛

بئتوْندا دئییل، یوموشاق یئرده یاتمیشام، یاسلانمیشام!

آلنیمداکینی سوْرارسان، ییْخیلمیشام، اؤز-اؤزومه چیْرپیلمیشام

ائلئکتریک گلمهسین عاغلینین اوجونا، یۆندن چارپیلمیشام!

دؤیولمهدیم، سؤیولمهدیم، باییلمادیم، آییلمادیم…

ایزلنمهدیم، گؤزلنمهدیم، کؤزلنمهدیم… اؤزلنمهدیم…

کؤکسومدهکی داغ دئییلدیر؛ خال-بنکدیر*، دوْغمادیر

سیْرتیمداکی او چیزگیلر، قیرمانج ایزلری دئییلدیر، خال-دؤیمه دیر!

منیم کیمی ساتقین بیری آجیماغا دهیمزمیش بئله

دوْداقدهیمز دیلَکچهیله*

اؤز سیْرامدا أن آغیر جزانی سیزدن دیلهییرم…

چون اعتیراف ائلهییرم!

آنا قارنیندا دا تیتریردی ألیم

کؤرپهلیکدن ائله توتولاردی دیلیم

اؤنجهدن ده سینیرلریم گوجسوز ایدی

بیرزادلار باشیندان أسکیکدی دئییرلرسه، دۆز ایدی!

چوْخ یاتمیشام، بیرآز یوخو سرسَمییم

‘هیجرتدن اؤنجه’ ده ائله بیر درییم، بیر سۆمویَم…

من اعتیراف ائلهییرم: اوْنا اؤزوم "وور" دئدیم، "وور"

آنجاق بیر آنلیق آرا وئر،

تکی بوراخ اوْ قوجاقارینی

بورلا خاتین’ی…

یوْخ اوْ منیم آنام دئییلمیش

هئچ آنام یوْخ ایمیش منیم، اؤلموش!

منیم آتام أجنبیدیر

بیر قارداشیم قاطیر ممّد، اوْبیری قاچاق نبی’دیر…

دئمه اوْغلوما، قیزیما، باشیما نهلر گلدیگین

دهیمه ائشیمه؛ حیاتیما، یوْلداشیما دهیمهیین

دهیمه، دؤیمه، سؤیمه، سوْیما، یئتر سایما!…

توْخونمایین یادداشیما!

من اعتیراض ائلهییرم،

یوْخ باغیشلا، دیلیم سۆرچدو، من اعتیراف ائلهییرم!

من اعتیراف ائلهییرم، تکباشیما

من اعتیراف ائلهییرم، بوْشالیرام

اعتیرافلا آرینیرام، اوْوونورام، خوْش اوْلورام!

سؤز وئریرم، قوْل چکیرم، تانیماییرام یازانی

آند ایچیرم، آرتیق پوْزمارام دوزهنی!

اؤندَرینیزه باغلییام داماریمدان

أللرینیز آغریماسین: ‘سایه’نیزده آیدینلاندیم!

من اعتیراف ائلهییرم یالانچییام،

یئرلی دئییل، دوْغما دئییل، اؤز دئییلم، یابانچییام!

من اعتیراف ائلهییرم: آنلامادیم، بیلمهمیشم!...

من اعتیراف ائلهییرم: اؤلمهمیشم!...

و بو منیم ألیازیمدیر

-منی تمیزه چکینیز (تمیزلیکده قوللانینیز!)-

بو منیم آلینیازیمدیر…

" من اعتیراف ائله ییرم!"

طوْغرول آتابای

22 هازیران 2010

ایستانبول

__________________________

* چؤپجوک: باکتئری

* یوْز: باطل، سوء

* بوراز: کابل

* قاندال: ‘پابند’ (پرانگا)

* بَنَک: کیچیک بَن (خال)

* دیلَکچه: عریضه

Dik Başlar

2010-06-16T13:58:00.000-07:00

yeŋi dalğa tutsaqda özgür Güneyli'lərə

satqın deyirsiŋiz, paralı ərlər deyirsiŋiz, ancaq

hesabımız boş, kitabımız qara ərənlərik, rindlərik

dünyalar alverinə girişmiş şıxlar, zâhidlər deўilik!

sovda deўil işimiz, sevda!

və çaxır qoxar üst-başımız, barut qoxar;

ətir deўil, buxur deўil, bəngiŋ dumanı deўil, üzərlik deўil!

alın tərimizlə alırıq payımızı, üləўimizi

işimiz nəsiyə, verəsiyə, üləsiyə deўil çünkü,

göў əkir, qızıl biçirik

dilənmirik göўdəki bəlirsizlikdən!

kirlidir saqqalımız, bulanıqdır qafamız

aydındır alnımız, durudur köŋlümüz ancaq!

həyə allı-pullu, süslü-püslü deўilik, sərtdir dilimiz

gözəl görünməўə çabalamırıq, çirkinsək çirkinik

nəsəki bir parça sümüўə tənini, tinini bazarlayacaq, qancıq deўilik!

yeri gəldiўində əkşidir üzümüz,

oddur, ödür, acıdır sözümüz,

birdir içimiz-dışımız, astarımız-üzümüz

dəўişək ikinci bir üzümüz yoxdur da, ondan!

alnımız və sırtımız çizik-çizik

özümüz yazarıq alınyazımızı

olsa-olsa ancaq sırtımızı çiziklərsiŋiz!

kökümüz miŋillərcə dərində və gəncdir yaşımız

yaşıldır ayağımız, göў başımız

çatıqdır qaşımız

bükülməz boyumuz, əўilməz boynumuz

gərəkirsə darağcını boylar dik başımız!...

16.06.10

Marmara

Qurd Damı

2010-05-27T18:03:00.000-07:00

Diksindirdim, bağışla hürkütdüm bilərəkdən

Uç get türkəsaya azğın quş!

Yaŋlış damıŋ qırnasına qonmuşsan

Bu damı köpəklər, ovçular sarmış...

Yaŋlış duvarda asılı rəsmiŋ

Bu dam çuğullanmış

Bu dam gözaltında!

Bu dam ovsunlanmış...

Köçəri quş,

Pus! Sus!

Bu damıŋ dörd bir yanı quşadılmış

Pusu: Geri götür sovuŋu! Sovuş!

‘Suçüstü’ yaxalanmadan olay yerində, yanmadan…

Duvarı siçanlar gəmirir

Bağlantı tellərini,

Damarlarımızı, siŋirlərimizi, qulaq ağlarımızı…

Uç-get başımdan, öz eliŋə, uz iqlimiŋə geri köç

Yollan, yolunmadan qanadlarıŋ,

Yuvalan, evcilləşmdən

və bağlanmadan, tutuqlanmadan qara sevdanıŋ qara büўüsünə...

Qurd-quş çürür burada, quduz itlər hürür

Tükənir türümüz, törəmiz, soyumuz, sayımız...

Quş dilindən anlayan quşaqlar qırılmış...

Haydi köçəri quş!

Yuvaŋa dön,

ağardı qaş, yavaş-yavaş başladı ağır qara qış!

- Qış-qış!...

T. Ata

Kadıköy

27 Mayıs '10

ALTUNDAĞ

2010-05-01T20:37:00.000-07:00

Nədən çəkir yada daşı kimi məni bu dağlar
Bu dağlarıŋ büўüsü mü, ovsunu mu, nəsi var?
Qayaları ürəўindən pıŋarları qan ağlar
Dərəsində dəliləriŋ çığrısı var, nəfəsi var, səsi var!

*
Bizim dağlar bir zamanlar qaçaqlarıŋ (qoçaqlarıŋ) qalası
Dağılmşdır doruğunda qartallarıŋ yuvası
İўidliўiŋ bəŋgüdaşı (giz yaddaşı), hər bir daşı, qayası
Yaddaşında miŋ dəstanıŋ, yaranışıŋ (törəyişiŋ) izi var!
*
“Taŋrı m’öldü” deyə enir dağdan Taŋrı sovçusu
Qırılmış, soyu tükənmiş ovlarıŋ sonuncusu
Ovçu muyam, ov mu, yem mi, yoxsa özü ovçusu
Bəlkə də soŋ qaçaq üçün gizəmli bir pusu var!
*
Bir şamanıŋ ocağı tək, qayınlarıŋ arası
Yalŋız qurduŋ ini, köşkü, basırığı burası
Can çəkişir soŋ axınçı, ölümcüldür yarası
İn ərəni uyumuşdur; yüzillərdə gözü var!...
**

Toğrul Ata
24.12.2002

QURAQLIQ

2010-05-01T20:33:00.000-07:00

5-ci quşaq sürgün Güney Azərbaycanlı’ya

Rûhum;
parça-parça, buludlar kimi…
Yurdum,
keşkə keçəbilsəm, dağ kimi sərhədlərindən
və tutuqlanmadan Türküstan’a, üzərindən!
Göўləriŋdə, şaxabilsəydim, dərindən!
Yağabilsəydim,
o qurumuş çatar-çatar çölləriŋə
Keşkə bir də
dönəbilsəm qollarıŋa
və qatılsam qatar-qatar elləriŋə!
sinsi-sinsi, axabilsəm,
dolabilsəm gölləriŋə!...

Susamışam elatıŋıŋ bir ağızlıq-
doğal bal dillərinə!
Anamıŋ ağzında
yorumsuz qalmış yarım bayatı;
Atamıŋ düşündə,
yozumsuz qalmış qarabasan, hayâtı!
Bilmirlər toyumu mu tutsunlar,
yoxsa yasımı;
Sayaçılar 'saya'sı da,
Şamanlarıŋ ‘yada’sı da
Bağaçınıŋ 'büўü'sü də
sındırabilmir bu dilsimi:
Göўərçinə dönüşdürülmüş bir insan!...

Toğrul Ata
12.06.2002

BİR AFRİQALI YETİRMƏSİ:

2009-03-28T14:58:00.000-07:00

Sevgili ağsoy adam;

Doğularam, qarayam;
Böyüyərəm, qarayam;
Günəşlənərəm, qarayam;
Üşüyərəm, qarayam;
Qorxaram, qarayam;
Xəstələnərəm, qarayam;
və ölərəm, hələ də qarayam!

Sən isə ağsoy adam;
Doğularsan, çəhrayısan;
Böyüyərsən, ağsovsan;
Günəşlənərsən, qızararsan;
Üşüyərsən, moralarsan;
Qorxarsan, saralarsan;
Xəstələnərsən, yaşılsan;
və ölərsən, bozsan;
və hələ də məŋə utanmadan ‘rəngli’ deyərsən!

Türkcəsi: T. Ata

“Ölülər gücsüz deўildir!”

2008-09-14T05:02:00.000-07:00

"(...) Yoxoluşumuz çox uzaq olabilər; ancaq kəsinliklə birgün gerçəkləşəcək. Soŋ qızıldərili yox olub boyumuŋ (qəbilə) aŋıları ağ ağalar üçün bir târix olduğunda, bu qıyılar boyumuŋ görünməz sünələriylə (cəsəd) qaynaşacaq. Uşaqlarıŋızıŋ uşaqları özlərini bir dükanda, bir yolda, boş bir yerdə yalŋız olaraq düşündüўündə özülündə (əslində) yalŋız olmayacaqlar. Dünyanıŋ heçbir yerində bütünüylə ıssız bir yer yoxdur. Gecələri, şəhər və qasabalarıŋızıŋ xiyabanları boşalmış kimi görünsə də, özülündə, bir zamanlar oralarda yaşamış və bu gözəl torpaqları gerçəkdən sevən özütlərlə (ruhlarla) dolu olacaqdır. Ağ adam heçvaxt yalŋız qalamayacaqdır. Ağ adamıŋ mənim insanlarıma sayğı göstərməsini sağlamalısıŋız. Çünkü ölülər gücsüz deўildir! (...)"

Başqan Seattle

İsa’nıŋ Sızıltısı: Azərbaycan Musiqisi

2008-09-11T18:01:00.000-07:00

Dünyada əŋ çox satılan filmmusiqisi Azərbaycan temalarına dayanır…

Braveheart (Qurdürək: 1995), Apocalypto (Qiyâmət: 2006) kimi kinofilmləriŋ ünlü Avstralya kökənli ABD’li yönətməni Mel Gibson’uŋ Nasirə'li İsa'nıŋ yaşamınıŋ soŋ on iki saatını aŋladan və bütün dünyada səs salan Tutqu (İsa’nıŋ Çiləsi: The Passion Of The Christ, ABD: 2004) filminiŋ öŋəmli bölümlərində Azərbaycan musiqisi işlənmişdir. Filmiŋ bitim titrajında da başda “Azeri” qeydiylə suŋulan ‘soundtrack’ Göksel Baktagir və Yurdal Tokcan deyə iki Türk tərəfindən yazılıb îfa edilmşdir: Tutqu filminiŋ musiqisi John Debney tərəfindən düzənlənmişdir. Musiqi dəŋətçiliўi Peter Afterman, ək musiqi Jack Lenz’ə aiddir. Əsərdə ünlü musiqiçilərdən Shankar və Gingger qatqıda bulunmuşdur. 1966 Türkiyə-Qırxlareli doğumlu Göksel Baktagir ile birlikdə yorumladıqları ‘Azəri’ adlı əsəri Passion of Christ (Hz. İsa'nıŋ soŋ 12 saatı) filminiŋ müzikləri arasına girən 1966 Türkiyə-Ordu doğumlu O. Yurdal Tokcan, Cənnətiŋ Xanlığı (Kingdom of Heaven) adlı Hollywood filminiŋ müziklərində də icraçı olaraq yer almışdır. İsa'nıŋ çarmıxa gərilişi sırasında fondakı msuiqi bu əsərdir və Göksel Baktagir’lə Yurdal Tokcan birlikdə icra ediblər (gəlgörki sözdə Erməni musiqisi tanıdımı üçün əmcəўini təndirə yapan Türkiyə medyasından bir Taŋrı’nıŋ qulu da çıxıb bu olayı yazmamışdır!).

Filmiŋ əŋ acılı səhnələrində arxa fonda balaban ağırlıqlı sızltılı Azərbaycan musiqisi eşidilir. Özəlliklə İsa’nıŋ xacı daşıdığı epizodlarda. CD’dəki 6-cı parça “Song of Complaint” (Yaxınma Mahnısı) isə birbaşa bir Azərbaycan parçasıdır və Göksel Baktagir ilə Yurdal Tokcan tərəfindən îfa edilmişdi. İsa’nıŋ xaca qaldırıldığı epizodda balaban öŋçülüўündəki bu sızıltı əŋ doruq nöqtəsinə çatır. Sızıltı bitdiўində İsa da “qurtarır”; can verir.
İlgincdir ki:
Tutqu filminiŋ Azərbaycan musiqisi izləkləri təməlində düzənlənən albomu qısa sürədə Star Wars (Ulduzlar Savaşı) filmüziўindən soŋra dünyada əŋ çox satılan albom sanına malikdir.
Sony/BMG şirkəti tərfindən yayımlanan filmmüziўində bu parçalar yer almışdır:
1 - The Olive Garden/Night Sky 2 - Bearing The Cross 3 - Jesus Arrested 4 - Peter Denies Jesus5 - The Stoning 6 - Songs of Complaint 7 - Simon is Dismissed 8 - Flagellation/Dark Choir/ Disciples 9 - Mary Goes to Jesus 10 - Peaceful But Primitive/Procession 11 - Crucifixion 12 - Raising The Cross 13 - It Is Done 14 - Jesus Is Carried Down 15 - Resurrection
(Bütün albom bu izlikdən endiriləbilər: http://rs4.rapidshare.com/files/31172080/Passionbyreydeefpem.rar)

“The Passion Of The Christ Soundtrack” John Debney kimi bir musiqi əriniŋ əlindən çıxma bir iş olduğundan yava olması özlüўündən gözlənəbilməzdi də. Kompozitoruŋ diўər önəmli işlerini xatırlayacaq olursaq: Scorpion King, Spider Man 2, Bruce Almighty, The Replacements və Star Trek seriləri. Çıxardığı albomlarıŋ hamısı bəlirli bir sayını aşmış və heyranları çox artıq olan albomlar. John Debney'iŋ albomlarınıŋ hamısında hâkim olan bir hava vardır; bu albomda isə —Azərbaycan musiqisinə özgü o ‘sızı’ izləўi ilə— nisgil və üzüntü tüm albom boyunca tam aŋlamıyla duyulabilməkdədir. Xor voкalları düdük (duduq) çalğısıyla dinləyicilərə musiqi şöləni (ziyâfəti) çəkir. Albomuŋ ilk parçası “Olive Garden” İsa'nıŋ yaxalandığı səhnədə çalan bu parça (normal olaraq) ağıd və bolca düdük içərir. Filmiŋ türcəlində (generic) də qullanılan ikinci parça (Bearing The Cross) xor voкalları, vurmalı çalğılar (zərb âlətləri) və düdüklə îfa edilir. 3. “Jesus Arrested” yer- yer xızlanan və yavaşlayan qarğa səsləriniŋ qullanıldığı ilginc bir parçadır. 4. “Peter Denies Jesus” bə’zi fraqmentlərdə işlənilən və filmiŋ əŋ öŋəmli yerlərində girib filmiŋ geŋəl havasını yaŋsıdan parçadır. Albomdakı əŋ yanıqlı 2 parçadan biri 5. “The Stoning” İsa'nıŋ işkəncə səhnələrində çalındığı üçün dincsiz edici bir özəlliўi var; vurmalı çalğılar, dəўişik üfləməliləriŋ olduğu bir parça. 6. “Song Of Complaint” özünü bəlli edən parçalardan (əŋ üzünclü 2-ci parça) İsa'nıŋ işkəncədən özündən keçib düşdüўü anlarda araya girir; diŋlərkən ağlamamak için çətin tutursuŋuz özüŋüzü. 7. “Simon is Dissmissed” da fərqli olaraq tuluq zurnası (gayda: bagpipe) qullanılmış; hərəkətli başlayıb yavaş soŋlanır. 8. “Flagellation Dark Choir Disciples” huzurlu başlayıb huzursuz bitən bir parça olduğu üçün tədirginlik duyğusu verir. 9. “Mary Goes To Jesus”da muziqiniŋ yüksəldiўi-alçaldığı yerlər yaman olub; çalğılar yenə dəўişmir (xor voкal, tütək,vurmalı). 10. “Peaceful But Primitive Procession” yer-yer “Jesus Arrested”a bəŋzəyir; ancaq burdakı voкalı bir bayan yapdığı üçün dəўişik hava yaxalamış. 11. “Crucifixion” cərgəsəl (кlasiк) kino temaları kimi kaman (sкripкa/ violin) seansıyla başlayır və düdüklə bitir. Albomdakı əŋ uzun mahnı (7.38) olduğu üçün biraz sıxıcı olabilər. 12. “Raising The Cross” çox gürültülü bir biçimdə başlayır və hardasa yox deyiləcək bir səsə alçalır. 13. “It is done” xoş bir voкalla başlayır, ast səslə çalınmış bir parçadır. 14. “Jesus is Carried Down” qarğanıŋ göz oyduğu səhnədə çalır; bir öŋcəki parçanıŋ girişindəki voкal bunda da davam etdirilib. 15. və soŋ mahnı isə hamısına bir parça bəŋzəyən gözəl bir qapanışdır.
Ələşdirmənlərə görə, Debney'iŋ Hollywood'dakı uğraşı (career), “İsa'dan öŋcə” və “İsa'dan soŋra” olmaq üzərə ikiyə ayrılır. John Debney “İsa'dan öŋcə” 'Bruce Almighty', 'Elf', 'Liar Liar', 'The Scorpion King' ve 'The Relic' kimi daha çox кomedi və vuruşma filmləriniŋ musiqilərinə qol çəkən Hollywood'uŋ ötəri sayılır bəstəçilərindən biriydi. Ancaq 2003 oкtiyabrında yapdığı bir telefon görüşməsi, Debney'iŋ uğraşını dərindən etkilədi. Xəttiŋ obiri ucundakı, yoldaşı da olan Icon Productions'ıŋ ürədimçilərindən Stephen McEveety idi: “Stephen məŋə, üzərində çalışdıqları filmiŋ müziўiniŋ bir cürlü istədikləri kimi olmadığını söylədi və məndən —mümkünsə— bu qonuda onlara yardımçı olmamı istədi". Debney, Radikal’la danışığında, filmiŋ adını eşitdiўində bərk həyəcanlandığını söylədi: “Stephen'dan, nələr yapıb yapanmayacağımı görmək məqsədiylə məŋə filmi izletdirməsini ricâ etdim. Filmi izlədim və inanıŋ, duyğusal olaraq özümdən keçdim". Sözükeçən film, Mel Gibson'ıŋ daha göstərimə girmədən olay yaradan 'The Passion of the Christ'i idi (Film Türkiyə'də 'Tutku: Hz. İsa'nın Çilesi' adıyla göstərimə girdi). Debney o telefon görüşməsini apardığı günü izləyən həftəsoŋunu, film üçün birzadlar bəstələyərək keçirmiş. Daha soŋra bəstələdiklərini —ki bunlardan biri, filmiŋ fraqmentində qullanılan və ‘soundtrack’ albomunda da yer alan 'The Resurrection' yə’ni 'Diriliş' idi— Gibson'a diŋlətmiş və işi 'qapmış'. “Mənim üçün böyük oŋurdur. Duyğusal olaraq özümdən keçmə nədəninə gəlincə, tamâmən şəxsidir”. Debney də, filmiŋ yönətməni, yapımçısı və senaristlərindən Gibson kimi Кatolik’dir. Debney üçün bu filmiŋ muziqisini düzəltmək, ibâdət etmək kimi bir zad: "Bugünə dək, кomedidən tutuŋ da aкsiyona dək 60'ıŋ üzərində filmiŋ muziqisini düzəltdim. Ancaq 'The Passion of the Christ', bugünə dək düzəltdiўim və bundan soŋra düzəldəcəklərim arasında əŋ dramatik, özəl və də kimsəl olanı deyəbilərəm. Bunuŋ bir parçası olduğum üçün böyük oŋur duyuram". Debney 'The Passion of the Christ'ın musiqisini yaxlaşıq dörd ayda tamamlamış və bu sürədə, filmiŋ nədən olduğu dartışmalar ya da uğradığı suçlamalardan etkilənməmiş. Çünkü Debney'ə görə, 'The Passion of the Christ'iŋ 'anti' heçbir zadla ilgisi yox. Film, sevmək və bağışlamaq üzərinədir: "Mənim düzəltdiўim musiqiylə insanlara söyləmək istədiўim zadla Mel'iŋ yapdığı filmlə insanlara aŋlatmaq istədiўi zad eynidir: Bu film, insanları birləşdirmək istəyir, ayırmaq deўil; onlara ‘xoşgörü’nü, bağışlamağı və sevməўi aŋladır". Öŋcəki İsa filmlərindən ağla ilk gələn, Martin Scorsese imzalı “Günaha Soŋ Çağrı”dır. “İsa'nıŋ yaşamını anladan diўər filmlərin musiqiləri, mənim çalışmamda etkili olmadı. Elə içlərindən ağlımda qalan, 'Günaha Soŋ Çağrı'nıŋ filmmusiqisiydi ki o da gerçəkdən görkəmliydi. O ‘soundtrack’də çalan musiqiçilərdən Shankar və Gingger, 'The Passion of the Christ'iŋ ‘soundtrack’i üçün də çaldı. Bu filmiŋ musiqilərini düzəldərkən salt üzərində durduğum, özəl olması və dünyanıŋ çeşidli bölgələrindən dadlar daşımasıydı” deyir Debney və bu fikriŋ özüldə Gibson'a âid olduğunuŋ da altını çizir: "Mel, filmiŋ musiqiləriylə də çox ilgiliydi. Voкallarda bilə yer aldı və məŋə sürəkli, bu filmiŋ musiqisiniŋ fərqliliklərə yer verməsini istədiўini söylədi”. John Debney də onuŋ bu ricâsını hərfi-hərfinə yerinə gətirib. Filmiŋ musiqisi —ki 'The Passion of the Christ'iŋ təkcil gözəl yanlarından biridir— modern və gələnəksəliŋ etkiləyici bir qaynaşımıdır. ‘Soundtrack’də Ortadoğu’dan Avropa'ya hətta buralara dək birçox yeriŋ gələnəksəl çalğılarına yer verib. “Soundtrack’də Erməniləriŋ duduğu [!], Çinliləriŋ 'erhu'sunu, siziŋ (Türkləriŋ) uduŋuzu da qullandıq”. Onuŋ Erməni çalğısı deyə tanıdığı isə Azərbaycan çalğı âlətləridir!
Duduq dedikləri bütün Qafqazlarda —özəlliklə Batı Azərbaycan’da— qullanılan əskicil Azərbaycan çalğısı ‘düdük/tütək’dir (T. tütmək: tüstünüŋ, qoxunuŋ havaya yayılması). "Böyük Sovet Ensiklopediyası"nıŋ 3-cü buraxılışı (1973, İngilis dilində: Great Soviet Encyclopedia) belə bir bilgi yer almışdır: "DUDUK [R. дудук] (Türkcə ‘düdük’dən), təxminən 300 mm uzunluqda borusu, doqquz barmaqdəliўi olan və ikiqat qamışlı bir üfləməli çalğı aləti. Çoxunluqla qoşadüdük çalınar, biri tək ton (ayaqlıq tuşu) tutdurarkən, bir ifaçı melodiyanı çalar. Düdük Qafqaz xalqları arasında geŋiş yayılmışdır.” (8-ci cild, s. 438).
Erməniləriŋ Türkcə ‘tütək~düdük’ sözündən aldığı adıyla ‘Duduk’ dedikləri (ərik ağacından), Azərbaycan'da ‘Balaban~Tütək~Düdük’ (tut ağacından), Dağıstan'da ‘Yastı Balaman’ (qızılcıq ağacından), Gürcüstan'da ‘Duduki’ və Türkiyə'də də ‘Mey’ (cəviz ağacından) olaraq geŋiş bir coğrafiyada icra edilən —az fərqlilik də olsa qardaş çalğılar və eyni tür çeşidləmələri sayılan— 1500 illik (bəlkə daha da yaşlı) bu üfləməli sazıŋ doğma yurdu Azərbaycan’dır.
Nə var ki Azərbaycan uyğarlıq və musiqi əsərləri kimi bu çalğı da —qəzâdan Qafqazlarıŋ əŋ soŋ qonağı olan— Ermənilər tərəfindən yiyələnir! Əŋ soŋ ‘qardaş’ Türkiyə’də bu hər iki ‘çalıntı’nıŋ bir qara bəlgəsi yayınlandı: “Sarı Gəlin” (dırnaq içində —güya Ermənicəsiylə!— “Sari Gyalin”!) adını daşıyan tütək çalğılı bir albom (Genç Müzik, Audio CD, 2007) Azərbaycan mahnısı olub gözgörəsi Ermənilərcə yiyələnən Sarı Gəlin mahnısıyla başlayan və bitən 7 parçayla Suren Asaduryan deyə bir Erməni’niŋ ‘duduk’ və İsmail Yılmaz deyə (hərhalda bir Kürd’üŋ) ‘dəm duduk’ yalxı çalğısını içərir (nə uğurlu bir ‘işbirliўi’!).
Bu bağlamda, yurdiçi və yurddışında yapdığı alaŋ araşdırmaları, dərləmələri, bilimsəl-sənətsəl çalışmaları və özəlliklə yayımladığı kitablarla tanınan İTÜ Türk Musiqisi Dövlət Кonservatuarı Sənətçi Öўrədim Görəvlisi / Müzikoloji Anabilim Dalı Başqanı Süleyman Şənel bir reportajda, bu çalğınıŋ kökəni sorusuna və soŋ dönəmdə Ermənilər tərəfindən sıx-sıx gündəmə gətirilməsi olayına açıqlıq qazandırır: “Bilhassa 20. yüzyılda gerek yurt içinde, gerekse yurt dışında yayımlanmış kimi kitap, makale ve hatta plak / kaset / cd kapaklarında, Ermenistan’da “duduk” adı verilen bir çalgı olduğu konusunda kayıtlara rastlanmaktadır. Bu yönü ile doğrudur. Ancak şüphesiz bu bilgiler, söz konusu çalgı tipinin, bir Ermeni müzik aleti olduğunu tek başına göstermez ve ispatlamaya da yetmez. Ayrıca, “duduk” tabirinin etimolojisine de bakmak lâzım gelir. Bu, etimologların görevi… Hatırlayabildiğim kadarıyla, Türk Edebiyatına ait 13.-14. yüzyıl yazma eserleri içinde rastlanabilen çok eski tabirlerden biri “düdük”. Mesela, Kitâb-ı Dede Korkut’ta geçiyor. (Bkz: Orhan Şaik Gökyay, Dedem Korkudun Kitabı, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür Yayınları, MEB, İstanbul, 1973, s. 123/26 ve s. 98/24]: “[Begil’in oğlu Emren Bahadur] Oğlan kafiri götürdü, yere urdu. Burnundan kanı düdük gibi şorladı: s. 123/26”; “Düdük gibi kan şorladı: s. 98/24”).” Qorxuram bu səfər də Dədə Qorqud Erməniləşdirilər! Ustad, “www.armanianduduk.com, www.teta.it/narada/duduk.html, www.dudukonline.com vs. kimi adreslərdə və “Traditional Armanian Folk Instruments”, “Armanian Instruments Menu” kimi başlıqlar altında, düdüўüŋ yanısıra Azərbaycan'da, Dağıstan'da və Türkiyə'də də icra edilən “tar”, “kamança”, “ud”, “qanun”, “qoval”, “qoltuq davulu”, “qoşa nağara” və “bağlama” kimi çox sayıda sazıŋ da “Erməni Xalq Çalğıları” başlığı altında ələ alındığı yolunda çeşidli bilgilərə rastlandığına” yönəlik bu dəўərləndirməni verir: “Ermeni Müzik Aleti” olarak adlandırmanın, öncelikle dünyaya açılmayla alâkalı, biraz da milliyetçi bir tutum olduğunu düşünüyorum ben. Yani, kültürlerarası kaynaşmayı öncelikle kabul edip, bunu açıkça dile getirmek ve yazılı belgelerle bir çalgının tarihi hakkında bilgi ve görüş ortaya koymak yerine -ki bu iş müzik tarihçilerinin ve organologların işi- yukarıda bahsettiğiniz uygulamalara girişmek, dünyaya açılma politikasının ve kültürel propaganda amacının bir sonucu olarak görülüyor. Bu uygulamalar şüphesiz zarar vericidir. Bu çerçevede, dünya ulusları, kültürel değerlerini tanıtma konusunda yoğun çabalar sarf ediyorlar. Ellerini de biraz çabuk tutuyorlar. Burada zikrettiğiniz bütün çalgıların sedaları, yazılı belgelerle de sabittir ki yüzyıllardır bu toprakların gök kubbesinde çınlıyor. Bölgesel bazda, kültürel alış-verişin olması normaldir, ortak kullanım da doğal karşılanabilir, taşınma da olabilir. Ancak, aşırı sahiplenme duyguları ile hareket edildiğinde, insanlar ve toplumlar tarih önünde zor durumda kalabilirler. Mesuliyeti son derece ağır olan bu ve benzeri konuların mutlak surette âlimler tarafından yorumlanması, tanımlanması ve belgelenmesi gerekir.”
(reportajiŋ bütünü: http://www.turkuler.com/yazi/meybalaban.asp)
Özüldə aşıq/aşuq musiqisi (Ermənicədə ‘kusan’ da birbaşa Əski Batı Türkcəsindəki ‘ozan’ sözündən gəlir) və bugün iddia edilən çalğılar məncə ilk öŋcə Xıristiyan olan və zamanla Müsəlmən toplum tərəfindən dışlanaraq Erməniləşən Türk topluluqlar (özəlliklə bugün də soyadı Türkcə+yan olanlar) araçılığıyla belənçi Erməni toplumuna sızmışdır. Adı belə Türkcə bir söz olan bugünkü Haylar Urartularıŋ, Albanlarıŋ və Xıristiyanl Türkləriŋ bütün mirasını öz adlarına çıxmaqla yetinməyib 20-ci yüzildə tanışdıqları uyğarlıq ürünlərini də yiyələnirlər. 90’lardan soŋra isə Batı dünyası bunlara daha yaxın olduğu üçün bu əsərləri —bilər-bilməz—doğrudan onlarıŋ adına təscil edir (özəl olaraq filmusiqisində Civan Qasparyan’ıŋ araçılığıyla).
Bilindiўi üzərə tütək-balabanıŋ əŋ öŋdə gələn çalğıçılarından biri də dünyaca tanınmış Əlixan Səmədov’dur.
***
Maraqlısı:
Film üçün bu musiqiniŋ seçilməsiniŋ uyğunluğu bəlkə Azərbaycan’ıŋ (Alban bölgəsiniŋ) ilk Xıristiyan dövlət —ya da ilklərdən biri— olmasında saxlıdır: Qafqaz Albaniyası deyə bilinən bu dövlət, D.S. 4. yüzildə dünyada Xıristiyanlığı tapusal (rəsmî) dini seçən ilk uluslardan (kimilərinə görə də ilk) sayılırdı. Bütün bölgədə əŋ köhnə kilsə də elə Azərbaycan’ıŋ quzeydoğusunda, Kiş kəndində kök salıb. Burasi İsa’nıŋ həvâriləri və çağdaşları tərəfindən səfər edilmiş qədim torpaqdır.
Ancaq hardasa heç bilinməyən bir giz daha var:
İsa dinsəl inanclar içində Qamtörə (Türk şamanlığı) inancındakı Qam tipləməsində əŋ yaxın elçi olaraq tanımlanabilər. Qamtörə’niŋ Üç Qutluq (öz/oluş-töz/varlıq-tin/varoluş simgəsi olan Göўtaŋrı-Atalar-Doğa: İrən-Ərən-Evrən) ilkələri başqa bir qılıqda Xıristiyanlıq ‘üçləmə’sində (Ata-Oğul-Qutsal Özüt) yenələnir (necəki Zərdüştlük və İslam’a da başqa qılıqda girmişdir). 12 sayısı da Qamtörə’yə aid qutsal topluluq sayıdır (Şiîliўə də keçmişdir). Əski Türkcədə İzi-İsi/İs-İyə (iδi ( idi), ‘yiyə; Rəb’ deməkdi…

Şahbeytlər: I

2008-09-02T16:28:00.000-07:00

(Dərləmə-Çevriyazı: T. Ata)

“Avâzəyi bu ‘âləmə Dâvûd gibi sal;
Bâqî qalan bu qubbədə bir xoş sədâ imiş”
(Bâqî)

Gər mən mən isəm, nəsən sən ey yâr?

Və'r sən sən isəŋ, nəyəm mən-i zâr?

Hz. Füzûlî

Çıxarmaq etsələr təndən çəkib peykânıŋ ol sərviŋ

Çıxan olsun dil-i məcrûh, peykân olmasın Yâ Rəb!
Hz. Füzûlî

Mərhəm qoyub oŋarma, sînəmdə qanlı dağı
Söndürmə öz əliŋlə, yandırdığıŋ çırağı!
Hz. Füzûlî

Yâ ver baŋa mehnətimcə tâqət

Yâ tâqətim olduğunca mehnət!

Hz. Füzûlî

Öylə zə‘îf qıl tənimi firqətində kim

Vəslinə mümkün ola yetürmək sabâ məni...
Hz. Füzûlî

Dəst-bûsı arzusıyla gər ölürsəm dôstlar,

Küzə eyləŋ toprağım, suŋuŋ anuŋla yâra su!

Hz. Füzûlî

Yâr içün əğyâra minnət etdigim ‘eyb eyləmə

Bāğban bir gül içün miŋ xâra xidmətkâr olur.

Hz. Füzûlî

Cənnət içün mən‘ edən âşiqləri dîdârdan

Bilməmiş kim cənnəti âşiqləriŋ dîdâr olur!

Hz. Füzûlî

Kârbân-ı râh-ı təcrîdiz xətər xəvfin çəkib
Gâh Məcnûn, gâh mən dəvr (dövr) ilə növbət bəkləriz!
Hz. Füzûlî

Ey Füzûlî qalmışam heyrətdə bilməm n’eyləyim

Dəhr zâlim, baxt nâ-fərmân, ğəm çox, ‘ömr az…
Hz. Füzûlî

‘Vəslim dilərsin çün’ dediŋ, ‘Lütf edübən*, olsun!’ dediŋ
Yarın dediŋ, bir gün dediŋ, fərdâlara saldıŋ bəni!
Bâqî
(* lütf edübən: lütf edəyiŋ ‘lütf edəm’)

Yoluŋa cânâ rəvân etsəm gərək cânım dedim

Yüzümə biŋ xışm ilə baqdı dedi cânıŋ mı var?!

Zâtî

Gör zâhidi kim sâhib-i irşâd olayın dir

Dün məktəbə vardı bugün ustâd olayın dir

Bağdadlı Rûhî

(olayın: olam, dir: deyər)

Xalq içində mu‘təbər bir nəsnə yoq dəvlət gibi

Olmaya dəvlət cihânda bir nəfəs sihhət gibi!...
… Olsa qumlar sağışınca ‘ömrünə hədd ü ‘ədəd
Gəlməyə bu şîşə-i çarx içrə bir sâ‘at gibi!...
Muhibbî (Qânûnî Sultan Süleyman)

nəsnə: zad/ şey, sağış: sayı

Şîrlər pəncə-i qəhrimdə olurkən lərzân
Bəni bir gözləri âhûya zəbûn etdi fələk!
I. Səlim

Nə bəyân-ı hâla cür'ət, nə fiğâna tâqətim var

Nə rəcâ-yı vəslə ğəyrət, nə firâqa qudrətim var

Əndərunlu Vâsif Əfəndi

Bağda meylər içilir, nâlələr eylər neylər,
Səsi çıqmaz, ‘əcəbâ bülbül uyur mu, n’eylər?!
Əbdurrəhim Künhi Dədə (Hâfiz Şeydâ)

Sandûq-ı ‘acâ’ib gibidir günbəd-i gərdûn
Bir-birinə uymaz neçə sûrət var içində…
Sünbülzâdə Vəhbî

Oldu bâzîçə-i ‘eşqində nihân xâtəm-i dil

Çîn-i zülfündə midir, səndə midir, bəndə midir?!

Nâbî

Tâ geçməyincə mədrəsə-i qîl ü qâldan

Aŋlamaz istilâhı kitâb-ı məhəbbətiŋ!

Nâbî

Bəndə yoq səbr ü sükûn, səndə vəfâdan zərrə

İki yoqdan* nə çıqar, fikr edəlim bir kərrə!

Nâbî

(*İki yox: Na- və Bî- əkləri Farscada olumsuzluq, yoxluq əkləridir!)

‘Ərz-i hâl etməgə cânâ səni tənhâ bulamam

Səni tənhâ bulıcaq kəndimi aslâ bulamam!

Səlîkî (16. y. Ulvî də təxmis edib)

Saqın sən kûy-i cânânı uzaqdur sanma ey Məcnûn
Səhər yola girən âşiq, gecə Leylâ’da aqşamlar!
Bursalı İsmâ’îl Bəlîğ

Gəl-gəl bərü ki səvm ü səlâtıŋ qəzâsı var
Sənsiz keçən zamân-ı hayâtıŋ qəzâsı yoq!...
Nəsîmî

Köŋül qəmini nicə səfhə-i bəyâna yazam
Qələmdən od çıquban qorqarım ki yana, yazam!
‘Əvnî (Övni: Sultan Məhəmməd Fâtih)

Cihân-ârâ cihân içindədür arayı-bilməzlər

O mâhîlər ki dəryâ içrədür dəryâyı bilməzlər!

Xəyâlî

Gün yüzüŋ görməyəlidən ki günüm dün gibidir,
Baŋa biŋ yılca gəlir, gərçi saŋa dün gibidir!
Qaramanlı Nizâmî

İvmə ey dil, səbr qıl, ivmək məlâlət göstərir
Görəlim âyinə-i dəvrân nə sûrət göstərir!...
‘Eşqî
(ivmək: tələsmək)

Ğərq-i ‘eşq oldum, qaşıŋ qiblə-nümâsın ‘ərzə qıl
Kim bulur mərdüm rəh-i dəryâ-yı usturlâb ilə…
‘Eşqî

Kəndi əlimlə yâra kəsib verdigim qələm

Fətvâ-yı xûn-ı nâ-haqqımı yazdı ibtidâ

Nəvrəs-i Qədîm

Boyandım rənginə, solmazam ayruq
Âşiqəm; ölməzəm, ölməzəm ayruq!
Yunus Əmrə

Gündə bir taşı binâ-yı ‘ömrümüŋ düşdü yerə
Can yatar ğafil; binâsı oldu vîrân bî-xəbər
Niyâzî-i Misrî

Ey dil hələ ‘âləmdə bir âdəm yoğ imiş
Var isə də əhl-i dilə məhrəm yoğ imiş
Ğəm çəkmə, həqîqətdə əgər ‘ârif isəŋ
Fərz eylə ki əl’ân yinə ‘âləm yoğ imiş!
Nəf‘î

Xoşca baq zâtıŋa kim zübdə-i ‘âləmsin sən
Mərdüm-i dîdə-i əkvân olan âdəmsin sən!
Ğâlib Dədə

Sanmaŋ bizi kim şîrə-i əngûr ilə məstiz
Bîz əhl-i xərâbâtdaŋuz, məst-i ələstiz!
Rûhî

Göz yum cihâna, aç gözüŋü, dəm gəlib geçər
Sən göz yumub açınca bu ‘âləm gəlib geçər!
‘Əbdülhaq Molla

Yoq bu şəhr içrə səniŋ vəsf etdigiŋ dilbər, Nədîm
Bir pərî-sûrət görünmüş, bir xəyâl olmuş saŋa!
Nədîm

Bir nihânîcə təbəssüm də mi sığmaz, cânâ
Söylə —bi’llâh— dəhânıŋ o qədər təng midir?!
Nədîm

Güllü dîbâ giydiŋ ammâ qorqarım âzâr edər
Nâzənînim sâyə-i xâr-i gül-i dîbâ səni!
Nədîm

Bûy-ı gül təqtîr olunmuş, nâzıŋ işlənmiş ucu

Biri olmuş xoy, birisi dəstmâl olmuş saŋa!
Nədîm
(bû: qoxu, təqtîr: damladılma, xoy: tər, dəst-mâl: yağlıq)

Gəlir mehmân-ı ğəm cânâ, şəb-i firqət hücûm eylər
Göŋül zənbûr-vəş inlər; nə bal eylər, nə mûm eylər!
Taşlıcalı Yahyâ
(zənbûr-vəş: arı sayağı)

Çîn-i zülfün miskə bəŋzətdim, xətâsın bilmədim

Key pərîşân söylədim, bu yüz qarasın bilmədim

Cânıma bir mərhabâ sundu əzəldə çəşm-i yâr

Şöylə məst oldum ki ğeyriŋ mərhabâsın bilmədim!
Əhməd Paşa

(Fâtih’iŋ vəziri; 15. y.)

Dün təbîbə dərd-i dildən bir dəvâ sordum, didi:

Ğəm yiməkdən özgə bu dərdiŋ dəvâsın bilmədim

Əhməd Paşa

Cân yandı nâr-ı ‘eşqinə, yansın bədən daxı

Âtəşpərəst-i ‘eşqə gərəkməz kəfən daxı!

’Əli Rûhî

Gül âtəş, gülbün âtəş, gülşən âtəş, cûybâr âtəş.

Səməndər-tiynətân-ı ‘eşqə bəsdir lâləzâr âtəş...
Şeyx Ğâlib

Kəvsər-i âtəş-nihâdıŋ adı ‘eşq
Dûzax-ı cənnət-nümânıŋ adı ‘eşq
Bir lüğət gördüm, cünûn ismində bən
Anda həp cəvr ü cəfânıŋ adı ‘eşq!
Şeyx Ğâlib

Səniŋ zəncîr-i zülfündən dil-i dîvânə bənd istər

Usandı hicr ilə cândan, asılmağa kəmənd istər!

’Ədlî (II. Bəyazıd)

Noqtası bir kitâbdır ‘eşqiŋ

Zərrəsi âftâbdır ‘eşqiŋ

Ğərq olur qətrəsində kəvn ü məkân

Gizlənür zərrəsində hər dü cihân

Ərzurumlu İbrâhim Haqqı

Bir gül dalında durduğu müddətcə tâzədir

Bir gül çələngə girdiўi gün bir cənâzədir!

Fâruq Nâfiz

Yârân-ı vətəndən bizi özlər bulunursa
Düşdük səfər-i qurbətə, möhtâc-ı du‘âyız!
Ziyâ Paşa

İdrâk-i mə‘alı bu küçük ‘aqla gərəkməz

Zîrâ bu tərâzû o qadar siqləti çəkməz!
Ziyâ Paşa

Şəb-i Yəldâ’yı muvəqqitlə münəccim nə bilir

Mübtəlâ-yı ğəmə sor kim gecələr qaç saat?!

Sâbit
(şəb-i yəldâ: çillə gəcəsi, muvəqqit: çağbilici, münəccim: ulduzçu, qaç: neçə)

Dildə ğəm var şimdilik lütfeylə gəlmə ey sürûr

Olamaz bir xânədə mihmân mihmân üstünə!
Râsix

Nəvâî’dən Bir Rubâî

2008-09-02T14:39:00.001-07:00

قورقوتمه مینی تاموغ‌دین ای زاهد یخ ٭ جنّت منکا بولغوسی دیبان اورمه زنخ
کیم دوزخ آنینک یادی بیله جنت ایرور ٭ جنّت باری سنینک بیله باردور دوزخ
____________________________________
Qorqutma mini tamuğdın ey zâhid-i yəx
(Qorxutma məni tamudan (cəhənnəmdən), ey buz zâhid!)
Cənnət məŋə bolğusı dibən urma zənəx
(“Cənnət məŋə olası” deyibən çənə vurma)
Kim dûzəx anıŋ yâdı bilə cənnət irür
(Çünkü tamu onuŋ yadı ilə cənnət olar)
Cənnət barı səniŋ bilə bardur dûzəx!
(Cənnət bütün səniŋlə cəhənnəmdir!)
*
(Dîvân; əlyazma, y: 221/b)

ADI AŞQ…

2008-09-01T17:40:00.000-07:00

Cihânı hiçə satmaqdur, adı ‘eşq
Döküb varluğı gitməkdür, adı ‘eşq

Əlində sükkəri ayruğa suŋub
Ağuyı kəndü yutmaqdur, adı ‘eşq

Bəlâ yağmur gibi gökdən yağarsa
Başını aŋa dutmaqdur, adı ‘eşq

Bu ‘âləm sanki oddan bir dəŋizdür
Aŋa kəndüyi atmaqdur, adı ‘eşq

Var, Əşrəfoğlı Rûmî, bil həqîqət
Vücûdı fânî etməkdür, adı ‘eşq!

Əşrəfoğlu Rûmî

Sükkər: şəkər
Ayruq: Başqa, ayrısı
Suŋmaq: təqdim etmək
Ağu: zəhr
Kəndü: öz(ü)
Aŋa: oŋa
Var: get!

SƏNSƏDİM (Sənsizlədim)!

2008-09-01T16:42:00.000-07:00

Görməyəl’dən yüzünü bən key nigârım, sənsədim!
Âh u zâr ilə geçər bu rûzgârım, sənsədim!

Gül cəmâlıŋ gülşəniŋ gül gibi ‘ərz et baŋa ki
Bülbül-i şûrîdə-vâr —ey gül-‘izârım— sənsədim!

Göŋlümüŋ şəhrini kim vîrân edibdir zülm ilə?
Gəl yinə mə‘mûr qıl —ey şəhriyârım— sənsədim!

Söhbətindən vəsliŋiŋ, ayrı düşəl’dən ney gibi
Göklərə irgirmişəm fəryâd ü zârım; sənsədim…

Firqətiŋ yolunda bən topraq anuŋ-çün olmuşam
K’ilədə səndən yana yellər, ğubârım; sənsədim…

Gəl bərü cânım gibi iki cihânda sevgili
Səndən özgə yoxdurur ‘âləmdə vārım; sənsədim!

Bən —Hümâmî— düşmüşəm dərdiŋə nitəkim Süheyl
Qandasın dərmân, yetiş ey Nəvbahâr’ım, sənsədim!

____________________________________
Görməyəl’dən: Görməyəlidən (görməyəndən bəri)
Key: çox (ki?)
Sənsədim: səni özlədim, sənsizlədim
Âh u zâr: inləyiş
Şûrîdə-vâr: kilki qarışıq
Gül-‘izâr: gülyaŋaq
Mə‘mûr: bayındır (abad)
Şəhriyâr: Urxan (şəhər vâlisi)
Düşəl’dən: düşəlidən (düşəndən bəri)
İrgirmişəm: Çatdırmışam
Anuŋ-çün: Onuŋ üçün
K’ilədə: ki ilədə (çatdıra)
Yoxdurur: yoxdur
Nitəkim: necə ki
Süheyl-Növbahar: Dîvan yazınında adlım iki sevgili
Qandasın: Hardasan?

Hümâmî
15. yüzil şâiri Hümâmî, “İzniqli Hümamî” deyə tanınar. II. Murad dönəmi şâirlərindən olub yaşamı qonusunda bilgi yoxdur. Şeyxî və Əhmədî ilə bir yüzildə yaşadığı; bir Dîvan’ı olduğu; 13-14. yüzil Güney Azərbaycan şâirlərindən Təbrizli Hümâm’ıŋ (1239-1314) “Sînâmə” (Otuzlama) adlı əsərini yenə eyni adla Türkcəyə çevirdiўi, qoşulu (mənzum) otuz məktubdan meydana gələn, təsəvvufî eşqlə ilgili bu əsəri Vəzir Xəlil Paşa’ya suŋduğu bilinməkdədir (1436’da bitirilən 1310 qoşaqlıq Sînâmə 1996’da Mustafa Altun tərəfindən İstanbul Universiteti’ndə yüksəklisans tezi olaraq işlənmişdir). Sînâmə’niŋ əldə bulunan yazma nüsxələrindən biri Paris Bibliothèque National’dadır. Şeyxî’dən soŋra dönəmiŋ ikinci böyük şâiri sayılır. Diўər Güneyli ozan Səlmân-ı Sâvəcî’niŋ (Savalı Salman: 1309-1376) müsənna qəsîdəsinə qoşduğu nəzîrə (taylama) bəўənilmişdir. Fâruq Qədri Timurtaş, şâiriŋ çeşidli toplularda yer alan 11 şeirinə “Eski Türkiye Türkçesi” (İstanbul: 1977) adlı əsərində yer vermişdir.

Şeyxiŋ Nüsxəsi!

2008-08-27T17:15:00.000-07:00

Nüsxəŋ mərəz-i eşqə davâ eylmədi hîç

Ey şeyx-i kərâmət-fürûş, əz də suyun iç!

Türk ədəbiyyatında Səbk-i Hindî’niŋ (Azərbaycan Axımı’nıŋ) hardasa bütün özəlliklərini şeirinə yaŋsıdan və sənətini bu sayaq ilə oluşduran əŋ öŋəmli şâirlərdəndir Na’ilî Mustafâ (ö.1666). Xəlvətîliўiŋ çeşidli öўrədiləriylə (doctrine) də süslədiўi şeiri zəngin bir altyapı yanında geŋiş bir düş-imgə yelpiўiylə gözlər qamaşdırar.

UZ[UN]DİLLİ OZAN: NƏF’Î (1572-1635)

2008-08-23T16:51:00.000-07:00

“Şimdi xeylî süxənvərân içrə
Nəf‘î mânəndi var mı bir şâ‘ir?
Sözləri Səb‘ə-yi Mu‘əlləqədir
İmrəü’l-Qəys kəndidür kâfir!” (Şeyxülislâm Yəhyâ)

(İndiki söz ustaları içində Nəf’i kimi bir şâir daha yoxdur. Çünkü onuŋ şeirləri ‘yeddi asqı’ (Câhiliyyə dövrü) şeirləri kimidir və özü də İmrəü’l-Qeys sayılır).
*

Türk divan şeiriniŋ əŋ böyük ustalarından biri olan, Türk ədəbiyyatınıŋ əŋ güclü qəsîdəyazarı olaraq tanınan 17-ci yüzil ozanı Nəf'î, Ərzurum'uŋ Həsənqalabucağı’nda doğuldu. Özgün adı Ömər'dir. Şirvan’dan köçmüş olan atası Sipâhi Məhməd Bəў, Qırım xanı Canıbəg Giray'ıŋ nədimi idi. Qırım Xanı'na sunduğu qəsîdə və şeirlərdən onuŋ da bir şair olduğu anlaşılır.
Nəf’î’niŋ doğum târixi kəsin deўildir (təxminən 1572). Yaxşı bir öўrənim görmüş olan ozan, Ərəbcə və Farsca da bilirdi. Qırım Xanı'nıŋ tapşırığıyla Sədrə’zəm Quyuçu Murad Paşa onu himâyəsinə alınıb İstanbul'a göndərmişdir, İstanbul'a gedincə 1. Əhməd’ə sunduğu qəsîdələrlə diqqəti çəkən Nəf'î qısa zamanda ünlü olmuşdur. "Nəf'î" məxləsini oŋa dostu ve qoruyucusu olan târixçi Gəlibolulu Âli taxmışdır.

II. Osman, I. Murad və IV. Murad dönəmlərində İstanbul’da yaşayan Nəf'î, əŋ çox IV. Murad dönəmində ötərlik (êtibar) görmüş, ad-san qazanmış, yenə onuŋ dönəmində —uz[un]dillilik ucundan— Bayram Paşa tərəfindən boğdurulmuşdur. Nəf'î'niŋ boğdurulmasına çox sərt və kəskin həcvləri (yergiləri, loğazları) nədən oldu. O həcv ədəbiyyatınıŋ bir qurbanı, bir məzlum qəhrəmanıdır. Baxmayaraq ki birsıra həcvləri 'yergi' nitəliўini aşıb 'söўüş' kökünü almışdır, yerdiўi (həcv etdiўi) kimsələr də dövlətiŋ əŋ üst basamaqdakı yönədiciləridir ancaq, o çağa özgü ortam və aŋlayışa baxmayaraq, o “ciddi кomedisindən” dolayı bu trajik soŋu haqqetməmişdir.

Nəf'î, padişahdan başqa bütün dövlət adamlarını çox ağır kökdə ələşdirib yergiyə tutaraq onları qızdırmış, özünə düşmən qılmışdı. Nəf’î'yə qarşı duyulan ortaq kini, sağlığında yazılmış bu Farsca qoşaq (beyt) çox yaxşı göstərər:
"Adı Nəf'î olan o yergiçi şâiriŋ öldürülməsi, lap əŋərək ilanınıŋ öldürülməsi kimi, hər dörd məzhəbdə vâcibdir."

Bu Farsça beyt, incələdiўimiz bir Siham-ı Qəzâ nüsxəsində Nef'îniŋ Qafzâdə Fâizî’yə yazdığı bir yergi parçasından açıqca aŋlaşıldığına görə, Qafzâdə Fâizî tərəfindən söylənmiş olmalıdır. Nəf'î qətlini gərəkli görən dönəmiŋ önəmli şəxsiyyətlərindən Qafzâdə Fâizî'yə belə yaŋıd vermişdir:

“Qâfoğlı, nəsîhətdür, eşit bu sözi bəndən
Bil rütbə-i ‘irfânuŋı, yârâna ulaşma!
Zəhri qatı mühlikdir anuŋ, bir daxı zinhâr,
Əf‘îyə dolaş [amma ki] Nəf‘î’yə dolaşma!”

Nəf'î yergilərini "Sihâm-i Qəzâ" (Yazğı Oxları: “سِهام قضا”) adlı əsərində toplamışdı. IV. Murad bir gün 1039 (1649) ilində Beşiktaş'dakı sarayında bu əsəri oxurkən taxtıŋ yaxınına bir ıldırım düşüb, padişah da bunu bir uğursuzluq saymışdı. Nəf'î'ni tapusuna (huzuruna) gətirdərək artıq yergi qoşmamasını tapşırmışdı. Bu olay üzərinə dönəmiŋ şâirləri bu qoşağı söyləmişdilər:

"Gökdən nəzîrə endi Sihâm-i Qəzâsı’na
Nəf'î diliylə uğradı Haqq'ıŋ bəlâsına.”

Nəf'î tövbə etmişdi, ancaq alışqanlıq üzündən sözünü (dilini!) tutanmayıb, sədârət qâimməqamı Bayram Pasa üçün ağır bir yergi yazmaqdan özünü tutanmamışdı. Bunu salıq (xəbər) alan pâdişah Nəf'î'ni çağırtmış, yeŋi bir yergisi olub-olmadığını sormuş, o da sulu yaman kimi olan yergisini cibindən çxarıb pâdişaha göstərmişdi. Sultan IV. Murad öŋcə həcviyyəsini keflə dinləmiş, ancaq eyni həcvi Bayram Paşa’ya göstərincə, onuŋ yalvarmalarına dayananmayaraq Nəf'î'ni oŋa təslim etmişdi. Bayram Paşa da 1635 ilində bir fətva alaraq böyük şâiri boğdurmuş və cəsədini dəŋizə atdırmışdı.

Beləcə baba-iўid dikbaş ozan, doğum yeri həsəbiylə bağlı olduğu yerlisi Nəsimi sayağı “üsyançı” nəsliniŋ soŋuna uğrar.
***
Nəf’î heç quşqusuz yergi deyildiўində Türk yazınınıŋ əŋ öŋdə gələn adıdır. Onu ölüm ayağına aparan bu ustalığını canıyla damğalar. Baxıŋ onu yergiləyən düşmənlərinə qarşı necə yaŋıd verir:

"Tâhir əfəndi bizə ‘kəlb’ demiş

İltifâtı bu sözdə zâhirdir.

Mâlikî'dir məzhəbim zîrâ,

E'tîqâdımca kəlb tâhirdir!"

(‘Kelb’ Ərəbcə ‘it’ deməkdir; 1. ‘Kəlb tâhirdir’: it —bu məzhəbdə— təmizdir; 2. ‘Kəlb —məncə— Tâhir [Əfəndi]’dir!’).

"Baŋa kâfir demiş müftü əfəndi

Tutalım bən diyəm oŋa Müsəlmân

Varıldıqda yarın Rûz-ı Cəzâ'ya

İkimiz də çıqarız onda yalan!"

Nəf'î'niŋ iki üstün özəlliўi vardır: Birinci özəlliўi, şeirlərindəki görkəmli âhəngdir. Onuŋ dizələrində (misralarında) söz və səs əŋ gözəl biçımdə anlaşar, qulaqda uz, xoş yaŋqılar (əks-i sədâlar) oyandırar; ikinci özəlliўi məcazlarındakı zənginlik, geŋişlik və ucalıqdır. Öўgü və yergilərində əŋ aşırı xəyalları əŋ gözel bir səs və üslub içində verəbilməkdədir. Ara-sıra qəsîdələrində gördüўümüz aşırı süs və abartılar bilə, gözəl âhəngi ilə sunîlikdən uzaq doğal bir havadadır.Əsərləri: Nəf'î'niŋ biri Türkcə, obiri Farsca iki Divan'ı, həcviyyələrini biraraya toplayan "Sihâm-i Qəzâ" adlı bir əsəri və "Töhfətü’l-‘Uşşâq" adlı 97 beytlik Farsca bir qəsîdəsi vardır. Türkcə Divan'ı 1 nə’t, 57 qəsîdə, 119 qəzəl ilə çeşidli parçalardan və 15 rubâidən meydana gələr.

Türkcə dîvanı 1936 və 1953’də basıldı. Farsca dîvanı Əli Nihad Tarlan tərəfindən Türkcəyə çevirilib yayınlandı (1943). 1943’də Səfvət Sıdqı’nıŋ yayınladığı Sihâm-i Qəzâ’nıŋ isə Ə. Qaraxan’ıŋ hazırladığı tanıtma kitabı T.C. Milli Eўidim Baxanlığı yayınları arasında çıxdı (1972, 1985). Prof. Dr. Əbdülqâdir Qaraxan “Dîvânından Seçmələr” kitabını da yayınlamışdır (1972). Nəf’î və əsərləri qonusunda Tulğa Ocaq’ıŋ —basılmamış— doçentlik tezi vardır. T.A.

_______________________________________________________________________

Tūtî-yi mu‘cizə-gūyəm, nə desəm lāf dəgül
Çarxla söyləşəməm, āyinəsi sāf dəgül

Əhl-i dildir diyəməm sînəsi sāf olmayana
Əhl-i dil bir-birini bilməmək insāf dəgül

Yinə əndîşə bilür qədr-i dür-i güftārum
Rūzgār isə dənî, dəhr isə sərrāf dəgül

Girdi miftāh-i dər-i gənc-i mə‘ānî əlümə
‘Āləmə bəzl-i gühər eyləsəm itlāf dəgül

Ləvh-i məhfūz-i süxəndir dil-i pāk-i Nəf‘î
Təb‘-i yārān gibi dükkānçə-yi səhhāf dəgül!

Nəf‘î

VƏTƏN (Həmdullah Subhî)

2008-08-17T17:03:00.000-07:00

Həmdullah Subhî [Taŋrıövər] حمدالله صبحی

(1885 - 1966)

VƏTƏN وطن
“Türk Milli Marşı Sözü” «ملی مارشمزڭ کفته‌سی»

Ey mâdər-i ələm-zədə, ey yâr-i âşinâ ای مادر ألمزده، ای یار آشنا
Pâyana erdi artıq o hicrân zamânları پایانه ایردی آرتق او هجران زمانلری
Aç sînə-yi visâlıŋı əvlâd-ı zârıŋa آچ سینهء وصالڭی اولاد زاریڭه
Sıq qəlb-i eşqiŋ üstünə məhcûr olanları صیق قلب عشقڭ اوستنه مهجور اولانلری

Bitsin o əski yaşları sil, böylə qalmasın بیتسین او اسکی یاشلری سیل بویله قالماسین
Mâzîyə baxma gözləriŋ âlâma dalmasın ماضی‌یه باقمه کوزلرڭ آلامه دالماسین
Biz rûhumuzda yâdıŋı bir ân uyutmadıq بز روحمزده یادیڭی بر آن اویوتمادق
Bədbaxt idik, əsîr idik, ammâ unutmadıq بدبخت ایدك، اسیر ایدك اما اونوتمادق
Taq ləyl-i zülfüŋ üstünə nəcm ü hilâlıŋı طاق لیل زلفڭ اوستنه نجم و هلالڭی
Göstər cihâna hişmət-i hüsn-i cəlâlıŋı کوستر جهانه حشمت حسن جلالڭی
Baq nəğmələrlə yüksəliyor tatlı bir sədâ باق نغمه‌لرله یوکسه‌لیور طاتلی بر صدا
Baq zəmzəmân-ı nûr ediyor şimdi ibtidâ باق زمزمان نور ایدییور شیمدی ابتدا

Ey mâdər-i ələm-zədə, ey qəlb-i mehr ü mâh ای مادر ألمزده ای قلب مهر و ماه
Qaldır sər-i məlâlıŋı, baq, başlıyor sabâh! قالدیر سر ملالڭی باق باشلایور صباح

Saat 25

2008-08-13T11:50:00.000-07:00

beşinci ilçağım
13-cü ayım
uğursuz sayım!
saat: iўirmibeş;
bütün olasılıqlarıŋ
əŋ soŋuncu seçənəўi
ilkyazıŋ taŋrıçası, yayıŋ muştuçusu, güzüŋ elçisi
çığ altında qar çiçəўi!
çağ altında ötələriŋ gerçəўi,
orundan irəli
uzayıŋ qaradəliklərində
nəmrəniŋ qaraçoru
iki-dirlikli biz;
iki tin var tənimizdə
ötədən-bəri
“bir mən var məndən içəri”!

20.06.04
istanbul/cəvizlibağ

___________________________
ilçağ: mövsim (fəsl)
orun: məkan
uzay: fəza
nəmrə: F. nâkocââbâd
qara çor: Şamanizm’də neqatif enerji
ikidirlikli: F. do-zîst
tin: can.

N'eylərsən?

2008-08-13T11:47:00.000-07:00

od çənbəri daralmış,
dörd yanı yağı almış;
iştə, tək qurşun qalmış;
n’eylərsən?!

bütün yollar kəsilmiş,
qala yeŋilmiş; yurd da, qurd da basılmış,
carçı yahı asılmış;
n’eylərsən?!

qaraŋlıqlar bulaşmış
sel —daşmış— başdan aşmış
səni satan; yoldaşmış;
n’eylərsən?!

soŋ gülləm;
ya qapılmaq, ya qıyınmaq ya ölüm!
qollarım yanımda deўilsə; n’eyl’im?
n’eylərsən?!...

26 Haziran ’04
cəvizlibağ

Xəyâlî’dən İkicə Çılğın Qəzəl

2008-08-12T02:50:00.000-07:00

(Özgün biçimiylə- Çevriyazı: T.Ata)

جهان آرا جهان ایچینده‌دور آرایی‌بیلمزلر
او ماهیلر که دریا ایچره‌دور دریایی بیلمزلر

خرابات اهلینه دوزخ عذابن اکمه ای زاهد
که بونلر ابن وقت اولدی غم فردایی بیلمزلر

شفق‌گون قان ایچینده داغینی سیر ایتسه عاشقلر
کونشده ذرّه کورمزلر فلکده آیی بیلمزلر

خمیده قدلرینه رشتۀ عشقی تاقوب بونلر
آتارلر تیر مقصودی ندندور یایی بیلمزلر

خیالی فقر شالینه چکنلر جسم عریانی
انوکله فخر ایدرلر اطلس و دیبایی بیلمزلر
*

Cihān-ārā cihān içindədür, araryıbilməzlər!
O māhîlər ki dəryā içrədür, dəyāyı bilməzlər!

Xərābāt əhlinə Dūzax ‘əzābın aŋma ey zāhid
Ki bunlar ibn-i vaqt oldı, ğəm-i fərdāyı bilməzlər!

Şafaq-gūn qan içində dağını seyr etsə āşiqlər
Günəşdə zərrə görməzlər, fələkdə Ay’ı bilməzlər!

Xəmîdə qədlərinə riştə-yi əşki taqub bunlar
Atarlar tîr-i məqsūdı, nədəndir yayı bilməzlər!

Xəyālî fəqr şālına çəkənlər cism-i ‘üryānı
Anuŋla fəxr edərlər, Atlas ü dîbāyı bilməzlər!
__________________________
Cihān-ārā: dünya süsü, bəzəўi
Arayıbilməzlər: arayabilməzlər, axtaranmazlar
Māhî: balıq
Dəryā: dəŋiz
Xərābāt əhli: örənlik eli (meyxânə əhli)
Dūzax: cəhənnəm
İbn-i vaqt: çağoğlu (bu dəmi yaşayan)
Ğəm-i fərdā: yarınıŋ tasası
Şafaq-gūn: şafaq rəngi
Xəmîdə: əўilmiş
Riştə-yi əşk: gözyaşı ipliўi
Tîr-i məqsūd: istək oxu
Fəqr şalı: heçlik/yoxsulluq şalı
Cism-i ‘üryān: çılpaq gövdə
Anuŋla: onuŋla
Fəxr etmək: öўünmək
Atlas ü dîbā: ipək geyim.

صانمه سن جوی بزی بز آقیجق دریایز
خار و خسلر کتیروب کیتمده بی‌پروایز

پایمال ایتمه بزی مور کوروب ای غافل
مور ایکن مار اولورز مار ایکن اژدرهایز

ایله‌دک همّتمز جاهنه شاهانی کدا
چالینیر دبدبۀ شوکتمز دارایز

یوغ ایکن دست کفمزده‌ دورور مهر قبول
دولتی زیر قدم قیلمش ایکن بی‌پایز

بز خیالی بو کوکل عالمی‌نک کوکلرینه
دائما شوق ویرن مهر جهان‌آرایز
*
Sanma sən cūy bizi, biz aqıcaq dəryāyız!
Xār ü xəslər gətirüb gitmədə bî-pəvāyız!

Pāymāl etmə bizi, mūr görüb ey ğāfil
Mūr ikən mār oluruz, mār ikən əjdərhāyız!

Eylədik himmətimiz cāhına şāhānı gədā
Çalınır dəbdəbə-yi şövkətimiz, Dārā’yız!

Yoğ ikən dəst, kəfimizdədürür mühr-i qəbūl
Dəvləti zîr-i qədəm qılmış ikən bî-pāyız!

Biz —Xəyālî— bu göŋül ‘āləminiŋ göklərinə
Dā’imā şəvq verən mehr-i cihān-ārāyız!
__________________________________
Cūy: arx
Aqıcaq: axınca, axdığımızda
Xār ü xəs: çör-çöp
Bî-pərvā: qorxusuz
Pāymāl: tapdalama
Mūr: qarışqa
Ğāfil: aŋmaz
Mār: ilan
Əjdərhā: evrən
Şāhān: şahlar
Gədā: dilənçi
Dəbdəbə-yi şəvkət: görkəm təntənəmiz
Dārā: əski Pers şahı (aŋlamı: yiyə olan, varlıqlı)
Yoğ ikən: yoxkən
Dəst: əl
Kəf: ovuc
Kəfimizdədürür: ovcumuzdadır
Mühr-i qəbūl: qəbul damğası
Dəvlət: 1. dövlət; 2. uğur
Zîr-i qədəm qılmaq: 1. ayaq basmaq; 2. ayaq altına almaq
Bî-pā: ayaqsız
Şəvq: şövkə (ışıq)
Mehr-i cihān-ārā: dünyanı bəzəyən günəş

Xəyālî

(Öl. 1557)

SEÇMƏ BEYTLƏR: 3

2008-08-06T17:21:00.000-07:00

صبرم آلوب فلک بکا یوز بیک جفا ویرر»
آز اولسه بر متاع ایل اکا چوق بها ویرر
دوشدم بلای عشقه خردمند عشق ایکن

«ایل شمدی بندن الدوغی پندی بکا ویرر
*

Səbrim alub fələk baŋa yüz miŋ cəfā verir
Az olsa bir mətā‘ oŋa el çoq bahā verir
Düşdüm bəlā-yı eşqə xirəd-mənd-i eşq ikən
El şimdi məndən alduğı pəndi baŋa verir!...
(Füzūlî)

Məxfî’dən ‘Şâhânə’ Bir Əkiz Qəzəl:

2008-08-06T16:58:00.000-07:00

Əkiz söz sənəti:
Adını Ər. ‘عکس’ (tərs; yaŋsı) sözündən alan (bizcə: ək+iz) bir zəka buluşu (kəşfi) sayılan bu söz sənəti bir cümlə, dizə (misra) ya da qoşaqdakı (beyt) kəlmələriŋ, birneçə kəlmə vəya kəlmə topluluqlarınıŋ yerlərini dəўişdirərək (tərsdən/aynalı/devrik düzərək) —geŋəldə eyni aŋlamı verən və birincisiniŋ yaŋsımasından oluşan yeŋi bir dizə/yarımdizə qurmaqla—düzələn uzluqdur. Əkiz uzluğunda, cümlədə bir sözcük obiriniŋ öŋünə vəya arxasına gətirilərək cümlə/birləşmə yeŋidən qurular. ‘Əks ü tərd’ vəya ‘əks ü təbdîl’ də deyilər. Zehndə ‘cinas’la eyni etkini törədən bu uzluq (teknik), gözəl düzənləndiўi durumda sözüŋ aŋlamını gücləndirər, maraqlı bir uyum və müziкallıq sağlayar.
Əkiz sözcükləriŋ düzülüşünə görə —bütöv əkiz / əksik əkiz olmaq üzərə— iki sayaqdır:

a. Bütöv Əkiz (əks-i tām): Dizəniŋ vəya cümləniŋ aŋlamlı iki parçası, qalıb halında yer dəўişdirər; söz sırası bir öŋcəkiniŋ lap tərsi olaraq —artırma-çıxarma yapılmadan— düzənlənər. Örnək:
“Dîdəm ruxunu gözlər / gözlər ruxunu dîdəm
Qibləm alalı qaşıŋ / qaşıŋ alalı qibləm
Cənnət gibidir rûyuŋ / rûyuŋ gibidir cənnət
Âdəm doyamaz saŋa / saŋa doyamaz Âdəm”
(Nəzîm)
“Mümkin dəgil Xudâ’yı bilmək də bilməmək də
Mâtəm görünür şâdî, şâdî görünür mâtəm”
(Nəzîm)

b. Əksik Əkiz (əks-i nāqis): Cümlə vəya dizələrdə aŋlamlı sözcük topluluqlarınıŋ yerləriniŋ birsıra əkləmə və çıxarmalar törədərək dəўişdirilməsi soŋucu ortaya gələr. Örnək:
“Cihânda âdəm olan bî-ğəm olmaz
Anuŋ-çün bî-ğəm olan âdəm olmaz!”
(Nəcâtî)
“Əskidən vardım bən, şimdi hiçim bən
Şimdi bir hiçim bən, əskidən vardım”
(Lütfi Bəў)
“Hayrân oluyor qudrətinə, sün‘ünə insân
İnsân oluyor qudrətinə, sün‘ünə hayrân”
(İsmâil Safâ)
“Gəlsə dərgâhına ikrâm görürlər kürəmâ
Kürəmâ dərgəhinə gəlsə görürlər ikrâm”
(Ziyâ Paşa)

‘Türlü Əkiz’ (mütələvvin-i mə’kûs) deyilən bir sayaqda isə bir qoşağı (beyti) yazıldığınıŋ tərsindən oxuyaraq da başqa ölçüdə yeŋi bir qoşaq əldə edəbilərik…
***
Aşağıdakı qəzəl Həkimbaşı Əbdüləziz Əfəndi’niŋ hazırladığı bir musiqi cüngünüŋ əlyazmasından ilk olaraq köçürülüb özgün mətniylə birlikdə yayımlanmaqdadır. Məxfi’niŋ əsəri o dönəmdən bəri ‘güftə’ (mahnı sözü) olaraq işlənib bəstələnmişdir.

اوپسم سنی دوینجه دوینجه سنی اوپسم»
اوپسم دیمه‌سن اپسم اپسم دیمه‌سن اوپسم

کعبه یوزیکه عاشق عاشق یوزیکه کعبه
زمزم لبکه تشنه تشنه لبکه زمزم

دمدر صنما کل کیم کل کیم صنما دمدر
بر دم قیلالم صحبت صحبت قیلالم بر دم

اولسون غمله حاسد حاسد غمله اولسون
خرم اوله‌لم سن بن بن سن اوله‌لم خرم

مخفی قولوکم شاهم شاهم قولوکم مخفی
«عالم دوکه‌لی بیلدی بیلدی دوکه‌لی عالم
*
Öpsəm səni doyunca, doyunca səni öpsəm
Öpsəm deməsən əpsəm, əpsəm deməsən öpsəm!

Kə‘bə yüziŋə ‘āşiq, ‘āşiq yüziŋə Kə‘bə
Zəmzəm ləbiŋə təşnə, təşnə ləbiŋə Zəmzəm!

Dəmdir sənəmā gəl kim, gəl kim sənəmā dəmdir
Bir dəm qılalım söhbət, söhbət qılalım bir dəm!

Olsun ğəm-ilə hāsid, hāsid ğəm-ilə olsun
Xürrəm olalım sən-bən, bən-sən olalım xürrəm!

Məxfî qulunam şāhım, şāhım qulunam Məxfî
‘Āləm dükəli bildi, bildi dükəli ‘āləm!

____________________________
əpsəm (T. əb-səm ‘səmirsiz’): dilsiz, pəltək (Far. ‘گُنگ’)
ləb (F): dodaq
təşnə (F): susuz
dəm (F): çağ, an
sənəm (Ər): büt — sənəmâ: ey sənəm
hâsid (Ər): qısqanc
xürrəm (F): şəŋ-şaxraq, sevincli
dükəli (T): bütün, cümlə, hamı.

Qəzvinli Vâiz’dən Seçmə Qəzəllər: 1

2008-08-01T18:31:00.000-07:00

(Əlyazmasından özgün biçimiylə ilk olaraq köçürülüb yayınlanır)

ای سهی قد کچدی ایکیدلوق خم اولماق چاقیدور

یتدی بو طومار پایانه بوکولماق چاقیدور

دوندی آغز تیش سیزلوقدن یلان سوراخنه

آغله آغله بو آقز بیرله نه کولماق چاقیدور

کیتدی قوت دیزلردن اوتراق اولماق کرک

چون بنا سستالدی دیوارونک توکولماق چاقیدور

کوجلی یاقار قاریلوق قاری اسر غم صرصری

نیجه یوز چین توشمسونک یوزقه پوزولماق چاقیدور

کس تعلق جسم خاکیدن بودور کلدی اجل

جان شیرینم بو سوزکچدن سوزولماق چاقیدور

روزکار ایلن مدارا قیل بیر ایکی کون داخی

چوق چکشمه ای بنم عمرم اوزولماق چاقیدور

عمر کچدی جان شیرینم کچنمه تلخکام

کام اوزوندن آل که بوستانک پوزولماق چاقیدور

خلق عالم ایچره واعظ چوق مکرر اولمشوز
باشه کل ای عمر باشلردن ساولماق چاقیدور

Ey səhî qəd, keçdi igidluq xəm olmaq çaqıdur
Yetdi bu tûmar pâyâna bükülmaq çaqıdur
Döndi ağız tişsizluqdan yılan sûrâxına
Ağla-ağla bu aqız birlə nə gülmaq çaqıdur
Getdi quvvət dizlərdən oturaq olmaq gərək
Çün binâ sustaldı divarung tökülmaq çaqıdur
Gücli yaqar qarıluq qarı əsər qəm sərsəri
Necə yüz çîn düşməsüng yüzqa pozulmaq çaqıdur
Kəs tə’əlluq cism-i xâkîdən budur gəldi əcəl
Cân-i şîrinim bu süzgəçdən süzülmaq çaqıdur
Rûzgar ilən müdârâ qıl bir-iki gün daxı
Çox çəkişmə ey bənüm ‘ömrüm, üzülmaq çaqıdur
‘Ömr keçdi cân-i şîrînim keçinmə təlx-kâm
Kâm üzündən al ki bostanuŋ pozulmaq çaqıdur
Xalq-ı ‘âləm içrə Vâ‘iz, çox mükərrər olmışuz
Başa gəl ey ‘ömr başlardan savulmaq çaqıdur!

______________________________
səhî qəd: düz boylu

xəm olmaq: əўilmək

çaq: çağ
tiş: diş
birlə: ilə
yaqar: yağar
qarıluq: yaşlılıq
çîn: qırışıq
sərsər: sərt yel
yüzqa: üzə
təlx-kām: ağzı acı

Köç Türküsü:

2008-08-01T18:01:00.000-07:00

sürülük-sürgünlük

Köç târixi yazıldı aŋdacımıza,
Qurbət izi qazıldı yaddaşımıza
(Sürgün izi qazıldı sin daşımıza!)
Nələr gəldi, nələr dik başımıza!
—Qurdlar-quşlar sürgündə—
Leşcillər qonmuşdur dağ-daşımıza…
(Quzğunlar qonmuşdur dağ-daşımıza…)

.............................. Pərən-pərən, alp-ərən, bəlli olmaz sayımız;
...............................N’edəlim köç dəstanıyla başlar soyumuz!?...
...............................(N’edəlim köç boylarıyla başlar boyumuz!?...)
*

Sibirlərdə bozqırları arşınlayaraq
Yabancı, yabanlı yalquzaq gəzən qurd
Hansı dərədəysən, özgürlüўü, ulamağı unutma!
Doğanı unutma, ayı unutma!
Eli sürüləşdirən qudurmuş köpəklər
Hürsün pişik ikən özünü ‘pars’ sanaraq
Çobana yaltaqlanıb, soyumuzu danaraq
“İt hürər kərvan keçər!” (İt hürər arğış keçər!)
Əlbət bir gün yaz gələr, cəmrə düşər, qış köçər!...
......................................... “El [qışlaqdan] qayıdır obaya
......................................... Çöllər dönmüş ovaya
......................................... Qurdlar dönür yurda-yuvaya!...”

T.Ata

05.02.2007
Qadıköy

Silviya Plat: Leydi Lazarus

2008-08-01T17:16:00.000-07:00

Aşağıda, dördüncü intihar girişimiylə yaşamdan sıyrılan ünlü Ameriкalı şâirə Silviya Plat’ıŋ (Sylvia Plath: 1932-1963) bir intihar dəŋəməsini aŋladan Leydi Lazarus şeiriniŋ Türkcəsini oxuyacaqsıŋız.
Plat’ıŋ bu şeiri, İncil’də keçən və Hz. Îsâ’nıŋ diriltdiўi kimsə olan Lazarus’a bir göndərmədir. Bu şeir, ozanecəniŋ 3. intihar girişimini aŋladır... T.A.

Lady Lazarus (3)
Sylvia Plath
(Boston 1932- Londra 1963)

Ginə yapdım, ginə yapdım iştə.
On ildə bir kərə
Bacararam bunu mən
Bir çeşid ayaqlı mö’cüzə, tənim
Bir Nazi abajuru qədər parlaq,
Sağ ayağım
Kağız üstünə ağırlıq,
Üzüm heçbir özəlliўi olmayan, çılxa
Yahudi kətəni, əŋ incəsindən.

Qaldır o örtünü
Sevgili düşmənim.
Qorxutdum mu yoxsa?
Göz və burun oyuqlarımla, otuziki dişimlə?
Susamış soluğum
Yox olar gedər bir gündə.
Lap yaxında, bəli lap yaxında
Məzar inimiŋ yediўi ətim
Ginə üstümdə olacaq evə getdiўimdə.
Bir qadın olacağam yenə, üzümdə gülümsəmə.
Otuzundayam hələ.
Pişik kimi doqquz canım var özü də.
Bunuŋla üç etdi.
Nə kifir iş bu
Silib yox etmək hər on ili belə.
Milyonlarca lif, milyonlarca.
Ağızlarında fındıq-püstə çatır-çutur, itələşib-
qaxışır qalabalıq, görmək üçün əllərimiŋ, ayaqlarımıŋ
Aşığa çıxarılışını.
Ağalar, xanımlar!
Böylə istiriptiz görmədiŋiz.
Bunlar əllərim.
Bunlar da dizlərim.
Bir dəri bir sümüўəm bəlkə,
Ama, eyni qadınam iştə, dünbələn-düz eyni.
İlk kəz olduğunda on yaşındaydım mən.
Qəzâydı.
İkincisində işi bitirməўə
Və bir daha dönməməўə elə qərarlıydım ki.
Qapatmışdım özümü,
Sallanırdım dəŋizqabığı kimi.
Səslənmək, durmadansəslənmək, bir də ayıqlamaq
Zorunda qaldılar üstümə incilər kimi yapışmış qurdları.
Ölmək,
Hərzad kimi, bir sənətdir,
Bu qonuda yoxdur üstümə.
Elə ustaca yaparam ki cəhənnəm kimi gələr.
Elə ustaca yaparam ki gerçəkmiş kimi gələr.
Bir tələbim olduğunu belə söyləyəbilərsiŋiz.
Elə qolay ki bir hücrədə belə yapabilərsiŋiz.
Elə qolay ki yaparsıŋız və qımıldamazsıŋız.
Mənim canıma oxuyan
Eyni yerə, eyni surata,
Eyni şaşqın, heyvansı
“Bu bir mö’cüzə! Mö’cüzə!”
Hayqırışlarına güpə-gündüz
Görkəmli bir dönüş yapmaq.
Bir tâvanı var
Yaralarıma baxmanıŋ, ürək döўüntülərimi
Diŋləməniŋ bir tâvanı var,
Tıxır-tıxır çalışır iştə.
Tâvanı var, özü də nə tâvanı var,
Bir sözcüўümüŋ ya da bir toxunuşumuŋ
Ya da qanımdan bir damlanıŋ
Ya da saçımıŋ bir teliniŋ, ya da bir parçasınıŋ paltarımıŋ.
Hə, iştə belə, Herr Doкtor.
İştə belə, Herr Düşmən.
Məni siz yaratdıŋız.
Mən siziŋ qiymətli əşyaŋız.
Əriyib bir çığlığa dönüşən
Som qızıldan bəbəўiŋiz.
Dönür, yanıram.
Yüksək əxlağıŋızı kiçimsəyirəm sanmayıŋ.
Qarışdırıb durduğuŋuz
Küllər, küllər
- Et, sümük yox orada başqa birzad
Bir qalıb sabın,
Bir əўrimçə,
Bir də qızıldan diş dolğusu.
Herr Taŋrı, Herr Şeytan
Aman diqqət
Aman diqqət
Mən dirilirəm, qalxıram iştə
Külləriŋ arasından qızıl saçlarımla
Və insan yeyirəm hava soluyarcasına.

_______________________________________
çılxa: xâlis
soluq: nəfəs
in: mağara, yeraltı yuva
dünbələn-düz: tıpa-tıp
dəŋizqabığı: sədəf (balıqqulağı)
ayıqlamaq: arıdlamaq
Herr [Almanca]: Bəў ..., Bay ...
som qızıl/altun: xâlis qızıl (Far. təlâ-ye nâb)
bəbək: bəbə
əўrimçə: alyans, halqa, üzük
solumaq: nəfəs almaq, tənəffüs etmək.

SEÇMƏ BEYTLƏR: 2

2008-08-01T16:51:00.000-07:00

رخنده باده‌دن یارک که آب و تاب اولور پیدا»
درونمده بنم بر معدن سیماب اولور پیدا

خیال حلقۀ زلفکله اشکم دوشسه دریایه
«زمان حشره دک کرداب بر کرداب اولور پیدا

Ruxunda bādədən yārıŋ ki āb u tāb olur peydā
Dərūnumda bənim bir mə‘dən-i sîmāb olur peydā

Xəyāl-i halqa-yı zülfüŋlə əşkim düşsə dəryāya
Zamān-ı həşrə dək girdāb bər girdāb olur peydā

Nābî
(Urfa: 1642- İstanbul: 1712)

_______________________________
rux: üz
āb u tāb (su - isti): bət-bəŋiz (rəng-uruf)
peydā olmāq: bəlirmək, törənmək, ortaya çıxmaq
dərūn: içəri
mə‘dən: kan
sîmāb: cüvə (gümüşsu)
zülf: saç
əşk: gözyaşı
həşr: soŋ çağ
girdāb: burulğan
bər: üzərində.

Sâib’dən Çevirilər- 3

2008-08-01T15:55:00.000-07:00

Günertə hələ yoxluq yuxusunda; oyandıq
Gecə yoxoluş qaraəsriўiykən ayıldıq

Ayağımız dəc kimi ətəўiŋ düўünündə
Səni izləmək üçün hol tək didərgin olduq

Ov üçün gəlmiş idik qutsallıq şenliўindən
Dodağıŋıŋ bənini görüb tuzaqda qaldıq

Yaz sellərindən bilə daha evyıxan idik
Dəmir ləngər saldı us, biz evsaxlayan olduq

Şehiŋ gözü ilkyazıŋ bal yuxusuna girməz
Boşyerə oyaq köŋlüŋ nağılına qurulduq

Soraqsızlıq evrəni necə yaman Uçmaq’mış
Yazıq, yüz yazıq bizlər necə gec soraq aldıq!

Sâib bizim dilənçi qabından ışıq daşar
Elə ki Şah Qasım’ıŋ* qapısına qul olduq!

Türkcəsi: Toğrul Ata
_________________
** Şah Qasım Ənvar
günertə: sübh
yoxluq: ‘عدم’
yoxoluş: fənā
qaraəsrik: ‘سیه مست’
dəc: nöqtə
hol: ‘پرگار’
didərgin: ‘سرگشته’
us: ağıl ‘خرد’
qutsallıq şenliўi: ‘معمورۀ قدس’
bən: xal
soraqsızlıq: ‘بی‌خبری’
yazıq: ‘حیف’.

Sâib’dən Çevirilər- 2

2008-08-01T14:57:00.000-07:00

Çılğınlıqdan bu özgə evrəni itirmişəm!
Göўgəzərəm də eviŋ yerini itirmişəm!

Nə mən özümdən nə də kimsə məndən soraqlı
Köŋül məni, mən də o dəlini itirmişəm!

Taxtı, tacı əlindən uduzmuş Süleyman tək
Haçandır əsriklikdən şüşəni itirmişəm!

Mən soŋsuzdan varlığıŋ başlanğıcını sorma!
Daş yuxudan nağılıŋ başını itirmişəm!

Uşaq eviŋ yolunu itirincə ağlayar
Necə ağlamayım mən; yiyəsin itirmişəm!?

Əŋ yeўi —hara getsə— köŋül dalınca olum
İndi ki —Sâib— Kə’bə, bodevin itirmişəm!?

Türkcəsi: Toğrul Ata
_________________
evrən: ‘عالم’
çılğınlıq: ‘جنون’
əsriklik: ‘مستی’
yiyə: ev yiyəsi
bodevi: ‘بتخانه’.

SEÇMƏ BEYTLƏR: 1

2008-08-01T12:41:00.000-07:00

(özgün yazımı, çevriyazısı, açıqlama)

هر کورن عیب ایتدی آب دیدۀ کریانمی»
ایلدم تحقیق کورمش کمسه یوق جانانمی

چوق چقرمه کوکلره فریادم ای کافر صقین
«اینجنور ناکه مسیحا ایشیدوب افغانمی

Hər görən ‘eyb etdi āb-ı dîdə-yi giryānımı
Eylədim təhqîq görmiş kimsə yoq cānānımı

Çoq çıqarma göklərə fəryādım ey kāfir, saqın
İncinür nā-gəh Məsîhā eşidüb əfğānımı!

(Füzūlî)

__________________________

āb: su
dîdə: göz
giryān: ağlar
təhqîq: araşdırma
saqın: saxın! (həzər qıl!)
incinür: incinir (narahat olur)

əfğan: inləyiş.

Nədim’dən Bir Qəzəl

2008-08-01T12:12:00.000-07:00

(Özgün əlyazmasından köçürməlik)

عشقه دوشدی جان و دل مفت جوانان اولدی هب»
صبر و طافت مصرف چاک کریبان اولدی هب

اچمش اولدم سینه‌سن بر کرّه آرام سکون
سینه‌ ده بیلمم نه حالتدر کریزان اولدی هب

خالی کافر زلفی کافر چشمی کافر الامان
سربسر اقلیم حسنک کافرستان اولدی هب

کردنندن سینه‌سندن بوسه‌لر ایتمشدی وعد
جمله‌سندن نیلیم کافر پشیمان اولدی هب

بر نزاکتله آچوب فس کوشه‌سندن پرچمن
شویله کوسترمشکه کیم کوردیسه حیران اولدی هب

شیوۀ رفتاری همشیرکمی اوکرتدی سکا
هر سوزک شیرین زبانم جانمه جان اولدی هب

"سن دیمش‌سنکم کیمک دردیله کریاندر "ندیم
«هب مروّتسز سنک دردکله کریان اولدی هب

***

Eşqə düşdi cān u dil müft-i cəvānān oldı həp
Səbr ü tāqət məsrəf-i çāk-i girîbān oldı həp

Açmış oldım sînəsin bir kərrə ārām-ı sükūn
Sînə də —bilməm nə hālətdir— girîzān oldı həp

Xālı kāfir, zülfü kāfir, çəşmi kāfir, əl-amān
Sər-bə-bər iqlîm-i hüsnüŋ kāfiristān oldı həp

Gərdənindən, sînəsindən būsələr etmişdi və‘d
Cümləsindən —neyləyim— kāfir pəşîmān oldı həp

Bir nəzākətlə açub fəs gūşəsindən pərçəmin
Şöylə göstərmiş ki kim gördiysə heyrān oldı həp

Şîvə-yi rəftārı həmşîriŋ mi öўrətdi saŋa
Hər sözüŋ —şîrin-zəbānım— cānıma cān oldı həp

Sən demişsin kim kimiŋ dərdiylə giryāndır Nədîm
Həp —mürüvvətsiz— səniŋ dərdiŋlə giryān oldı, həp!

Nədîm
(İstanbul: 1681-1730)

___________________________________________________
müft: bələş (dəўməz)
həp: həmişə
cəvānān: gənclər
səbr: dözüm
tāqət: dayanat
çāk: yırtmac
girîbān: yaxa
kərrə: dönə, kəz
ārām: dinc
sükūn: durğunluq, dinclik
sînə: köks, bağır
girîzān: qaçaq
zülf: saç
çəşm: göz
sərbəsər: başdan-başa
gərdən: boyun
būsə: öpüş
fəs: bir tür Osmanlı börkü
gūşə: bucaq
pərçəm (T): saç saçağı
şîvə-yi rəftār: davranacaq, davranışıq (davranışış biçimi)
həmşîr: süddaş (süd qarındaşı: ayrı anadan doğulub bir anadan süd içənlər)
şîrin-zəbān: şirindilli
giryān: ağlar
mürüvvətsiz: ərliksiz.

İnqiraz...

2008-07-27T17:14:00.000-07:00

Only after the Last Tree has been cut down,
Only after the Last River has been poisoned,
Only after the Last Fish has been caught,
Only then will you find that Money Cannot be Eaten.
Cree Indian Prophecy

*

Ancaq Soŋ Ağac kəsilmiş olduğundan soŋra,
Ancaq Soŋ İrmaq ağulanmış olduğundan soŋra,
Ancaq Soŋ Balıq ovlanmış olduğundan soŋra,
Ancaq onda Paranıŋ Yeyiləsi Olmadığını bulacaqsıŋız!
Qızıldərili Bilgəliўi

Sâib’dən Çevirilər- 1

2008-07-27T04:41:00.000-07:00

Sâib Təbrizli (1592/99-1670/76)

BİRDİR…
Xızır suyu, gecəlik çaxır birdir!
Əsrikliklə ölümsüz ömür birdir!
*
Yeўləriŋ gözü köŋlümüz üstədir
Yüz oxçu üçün tuşluq budur, birdir!
*
O yuxulu gözləriniŋ öŋündə
Âşiqiŋ iniltisi, nağıl birdir!
*
Din-küfür pilləsi tərəzi kimi
İki görünər gözü, dili birdir!
*
Miŋ isə də bu bağçanıŋ bülbülü
Hamısınıŋ mahnısı, ‘ir’i birdir!
*
Sınıq qanadlı quş yanında —Sâib—
Qəfəs, bağ, yuva da həryeri birdir!

T.ATA

əsriklik: 'مستی'
tuşluq: nişan (taxtası).
ir: lirik şeir.